Bankier zonder buikgevoel

piet moerland | omslagartikel

In de Zeeuwse provincie is een opstanduitgebroken. Niet dat de inwoners van de Zeeuwse gemeente Tholen naar de wapens grijpen, maar in de straten van de deelgemeenten Sint-Annaland, Poortvliet en Scherpenisse gist het. Rabobank sluit de geldautomaten! Opnieuw worden kleine dorpsgemeenschappen getroffen. En ditmaal uitgerekend door Rabobank, de bank die claimt midden in de samenleving te staan. Dat ABN Amro zijn kantoor in het dorp Sint-Maartensdijk sloot was te verwachten van een stadse bank. Maar Rabo? De bank die geleid wordt door meneer Moerland? Nota bene ‘onze’ Piet Moerland, een echte Zeeuw, geboren in Sint-Annaland. 


Jan Oudesluijs, fractievoorzitter van de Thoolse PvdA, kan er met z’n hoofd niet bij. Hij heeft een brief naar ‘Piet’ verstuurd. Want Piet komt uit Tholen. ‘In de lokale krant van de gemeente, de Eendrachtbode , wordt melding gemaakt van de sluiting van een aantal geldautomaten binnen onze gemeente’, schrijft hij aan de ‘geachte voorzitter heer Moerland’. Volgens Rabobank worden de automaten te weinig gebruikt. Dat kan wel zijn, maar de bewoners komen door sluiting in de problemen. Ouderen moeten nu grotere afstanden afleggen, want niet iedereen heeft een auto. ‘In diverse gesprekken is mij duidelijk gemaakt waar ouderen tegenaan lopen. Even geld halen omdat je boodschappen moet doen. Geld halen omdat je kleinkind langskomt. ‘Je ziet me toch niet pinnen bij het halen van een broodje bij de bakker’, wordt er gezegd. U herkent het ongetwijfeld’, schrijft Oudesluijs.

In de afgelopen jaren sloten al veel lokale Rabo-banken de deuren. De geldautomaten zouden goede vervangers zijn, werd er verteld. ‘Mensen konden daarop rekenen. Dat blijkt dus niet zo te zijn. U bent er echter ook juist voor de eenvoudige, kleine klant en dat missen we nu’, constateert Oudesluijs verder in zijn brief. Hij staat niet alleen. Zelfs de lokale Christen-Unie is in de pen geklommen. 


Schizofreen


De onrust in Zeeland staat niet op zichzelf. De onvrede op lokaal niveau tekent de schizofrene aard van Rabobank. Weinig banken zijn dieper geworteld in de lokale economie. Rabobank is even vast verankerd in het collectieve geheugen van het platteland als de Watersnoodramp van 1953. Rabo staat voor wederopbouw, een bloeiende agro-economie en het hoogst bereikbare vermogen van de kleine man: een eigen huis. 


Tegelijk is Rabobank een wereldspeler. Het is bijvoorbeeld de grootste agro-bank ter wereld. In de jaren negentig was de bank bedenker van ingenieuze, innovatieve financieringsconstructies voor grote ondernemingen. De sales-and-lease-backconstructie van de patenten van Philips bijvoorbeeld was de eerste stap om het geplaagde elektrotechnische concern financieel gezond te maken.

Die spanning tussen de lokale kantoren van de coöperatieve bank en het schaakspel dat op de internationale financiële markten plaatsheeft, leidt nogal eens tot wederzijds onbegrip. Een leider van Rabobank Groep moet met die intrinsieke spanning kunnen omgaan. Dat lukt niet iedereen. Voormalig topman Herman Wijffels kon het goed. Maar diens opvolger Hans Smits faalde.

Is Piet Moerland in staat om op zulke verschillende niveaus te schaken? Net als Wijfels is hij een Zeeuw, maar zijn publieke profiel is veel minder uitgesproken. De Zeeuwse Rabo-leden zijn niet overtuigd. Zelfs de geboorteplaats van Moerland, het 3.400 inwoners tellende Sint-Annaland, moet een flappentap inleveren, weet Wim Heijboer, uitgever van de in Sint-Annaland gevestigde Eendrachtbode . Sint-Annaland bezit één Rabobank met twéé geldautomaten. De buitenautomaat blijft bestaan, de binnenautomaat gaat dicht. “Dat is de automaat die gebruikt wordt door de oudere inwoners. De commotie is groot”, aldus 62-jarige Heijboer die Piet en de familie Moerland persoonlijk kent.

Tijdens de viering van het 75-jarige bestaan van Rabobank in Sint-Annaland enkele jaren geleden was Piet een van de sprekers, herinnert de uitgever annex verslaggever en eindredacteur zich: ”Dat deed hij voor zijn vroegere woonplaats.” Binnenkort komt de voorzitter van de machtige Rabobank Groep weer naar zijn oude woonplaats. De gemeente Tholen en Rabobank organiseren 3 november een ondernemersdag. “Rabo zocht een spreker. Ze hebben onmiddellijk Piet Moerland vastgelegd. Hij spreekt over de crisis en Tholen.”


Politieke antenne


Tholen. Zwaar getroffen door de Watersnoodramp van 1953. Moerland is bijna vier als de dijken bij Sint-Annaland bezwijken. Niemand van de inwoners verdrinkt, ondanks de 3 meter hoge watermassa die het dorp binnenstormt. ‘Hier laat God zien dat Hij sterker is dan de geweldige watermassa en de orkanische wind’, meldt de toenmalige uitgave van de Eendrachtbode met eerbied. Sint-Annaland: een plaats van harde werkers en bescheiden inkomens. Akkerbouw bepaalde lange tijd het leven. Aardappels en uien werden verbouwd door kleine boeren. “Het waren familiebedrijven. Moerland groeide op in een sterk agrarische omgeving. We hadden hier een haven voor landbouwproducten. De schepen brachten graan naar de silo’s. Die moet hij als kleine jongen ook gezien hebben. Sint-Annaland is bekend om zijn vroege aardappels. De enige aardappelveiling van Nederland staat hier”, aldus Heijboer. 


De vader van Moerland had eerst een autorijschool om later een groothandel in vlees te beginnen. Heijboer: “Het was een degelijke familie. Nuchter en kerkelijk meelevend in de Hervormde Kerk. Ik dacht dat een van zijn twee broers nog ouderling is geworden. De familie verhuisde later naar Oud-Vossemeer, 8 kilometer van Sint-Annaland. Pa begon daar een vleeshandel die de broers Jan en Karel hebben overgenomen. Piet Moerlands vrouw komt ook uit Oud-Vossemeer”, herinnert hij zich. “Een vrouw van het eiland. Ze was de dochter van een kleine boer die in het buitengebied woonde aan de Rijkebuurtweg.” De uitgever is onder de indruk van Piet. “Het is iemand van wie je op aankan. Niet iemand met luchtkastelen. Zijn horizon van het eiland heeft Piet wel verbreed, hij ging naar twee universiteiten.”

In 2003 stapt Moerland over van de Universiteit van Tilburg naar de raad van bestuur van de machtige Rabobank in Utrecht. Onder zijn leiding wordt het Nederlandse Rabo-kantoornetwerk gemoderniseerd. Te kleine banken moeten fuseren, waardoor het aantal zelfstandige banken gehalveerd wordt tot ongeveer 150. Alleen al Limburg telde zo’n 140 zelfstandige bankjes. Niet elke Rabobank deed mee met het Moerland-plan. Opmerkelijk genoeg bleef Rabobank in Sint-Annaland tot vorig jaar zelfstandig. Heijboer: “Rabobank van Sint-Annaland had een eigen koers. Een aantal fusies is afgeketst, want ze vonden dat ze best hun eigen boontjes konden doppen.” Uiteindelijk gaat Sint-Annaland op in Rabobank Oosterschelde uit Goes.

Moerland blijkt een uitstekende politieke antenne te hebben. Dat zorgt ervoor dat hij de gevaarlijk klippen bij een dergelijke bankfusie kan omzeilen. Dat vindt Rik baron van Slingelandt, oud-voorzitter Rabobank International en voormalig lid van de raad van bestuur. Hij zat jarenlang met Moerland in de raad van Rabobank Groep. Het met lichte druk samenvoegen van de lokale banken was een gevoelige operatie, want elke Rabobank is in principe zelfstandig. De leden van de bank beslissen of ze wel of niet samengaan met een collegabank. Dat de operatie toch zonder al te veel kleerscheuren is afgerond, is grotendeels te danken aan het voorzichtig opereren van Moerland, denkt Van Slingelandt. “Hij is niet de man die zomaar op de voorgrond springt en zegt: dat zal ik wel even doen. Als er zoveel banken moeten fuseren, zijn er altijd gevoeligheden in de persoonlijke sfeer. Hij was ook verantwoordelijk voor het personeelsbeleid. Dus kreeg hij dat allemaal op zijn bureau, al die fusieperikelen die zich afspeelden bij de directies van de lokale banken. Dat heeft hij standvastig opgelost. Hij koos niet voor de gemakkelijkste oplossing.”

Moerland, vindt Van Slingelandt, kan goed luisteren en dat is een sterk punt. De voormalige hoogleraar laat zich niet voor de gek houden. “Als hij het niet begrijpt, blijft hij doorvragen. Zeker als hij het gevoel heeft dat er meer speelt dan dat er op tafel komt. Hij heeft geen vooringenomen standpunt, maar zoekt de consensus.” Maar als Moerland eenmaal een standpunt heeft ingenomen, dan is het volle vaart vooruit, aldus Van Slingelandt. Wat dat betreft een echte Zeeuw. “Met de voeten op de grond. We hebben er meer gehad. Wijffels was ook een Zeeuw. Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg.” Hoe Moerlands privéleven in elkaar zit, weet de baron niet precies: “Hij is gesloten over zijn privéleven, maar wie is dat niet? Hij houdt van zijn familie, van wandelen, tuinieren en van luisteren naar klassieke muziek. Dat vindt hij heerlijk.”

Er is ook een andere kant van Moerland, constateert een Rabo-topbankier die anoniem wil blijven. “Moerland is een bedachtzaam iemand, maar ook een moeilijke beslisser”, zegt hij. “Soms moet je als bankier op je gevoel beslissen. Dat is niet zijn sterkste punt. Hij is een man die alles wikt en weegt. Dat kan in sommige situaties een plus zijn, maar soms is het een nadeel.” Een ander nadeel is Moerlands gebrek aan ‘bankierservaring’. “Dat merk je natuurlijk. Het is geen verwijt, gewoon een constatering.” Wel ziet de anonieme waarnemer dat Moerland in zijn rol groeit. Of hij de juiste man is om Rabobank in deze crisistijd te leiden weet de bankier niet: “Dat weet je pas over een jaar of vier.”

Sylvester Eijffinger, hoogleraar financiële economie aan de Universiteit van Tilburg, kent de ‘wetenschapper’ Moerland op een speciale manier. “Hij was mijn plaatsgenoot in de Tilburgse buurgemeente Oisterwijk. Ik kwam Piet vaak tegen tijdens de wandelingen. Samen met zijn vrouw wandelde hij graag in de bossen hier. Nu zijn ze verhuisd naar Utrecht. Het is een typische Rabo-man die veel van de natuur houdt. Piet werkte in het weekeinde vaak in de tuin. Hij houdt van aanpakken. Niets vindt hij prettiger dan zelf de schop ter hand te nemen”, herinnert Eijffinger zich. Moerland was tot 2003 hoogleraar corporate governance aan de Tilburgse universiteit en dus jarenlang een collega. Hij was pionier op dat gebied, vertelt Eijffinger.

Moerland wilde toen de macht van de aandeelhouder op het bedrijf vergroten, zonder dat deze op de stoel van de bestuurder ging zitten. Hij vond dat de gecertificeerde aandelen (aandelen zonder stemrecht) moesten verdwijnen. En aandeelhouders zouden commissarissen moeten benoemen. Toentertijd radicale voorstellen. De kredietcrisis en de overname van ABN Amro hebben dergelijke standpunten in een ander daglicht gezet, erkent Eijffinger. Volgens velen zijn aandeelhouders juist te machtig geworden. Hoe Moerland, baas van een coöperatieve bank, nu tegen zijn oude standpunten aankijkt, weet hij niet: “Moerland is altijd genuanceerd geweest. Hij vond corporate governance heel belangrijk, maar het is niet zo dat je hem onder die mensen moet rangschikken die voor de aandeelhouderswaarde op de korte termijn gingen.”

De nuance zoeken, zegt Eijffinger, typeert Moerland. Maar net als Van Slingelandt kent ook hij de Moerland die aan eenmaal getrokken conclusies vasthoudt. Dan wordt de man spijkerhard. Maar zelfs dan blijft het een inwoner uit Tholen. “Je kunt ook nooit ruzie met Piet krijgen,” lacht Eijffinger, “dat is heel moeilijk. Dan moet je echt je best doen. Het mooie aan hem is dat hij met heel verschillende karakters kan opschieten. Mensen beschadigen doet hij niet. Daarom werd hij bij ons op de universiteit en bij Rabo zo gerespecteerd. Kijk maar naar hoe hij dat fusieproces bij de lokale Rabo-banken heeft geleid. Is daar ooit stennis naar buiten gekomen? En dat terwijl er toch heel veel belangen waren.”

Terwijl er in het Zeeuwse Tholen geklaagd wordt over de bezuinigingen op de pinautomaten, is de stemming bij Rabobank de laatste maanden somberder. Moerlands voorganger Bert Heemskerk verliet in juni een coöperatieve bank die redelijk ongeschonden door de kredietcrisis kwam. Die periode is voorbij. De omzet groeit niet meer. De huizenmarkt ligt op haar gat. Dochters en deelnemingen zoals Robeco en Eureko hebben problemen terwijl de Nederlandse spaarmarkt volgens de Rabobank verziekt wordt door de door de Staat gefinancierde banken. De recessie treft de tuinders en binnenvaartschippers, traditioneel de gebieden waar de coöperatie sterk is.

Op zijn eerste persconferentie als bestuursvoorzitter moest Moerland een forse tegenvaller van honderden miljoenen euro’s voor een noodlijdende Ierse bankdochter bekendmaken. Geen leuk begin voor een nieuwe voorzitter. Moerland ziet het als zijn belangrijkste taak om de bank door ‘moeilijke tijden heen te loodsen’. De kosten moeten omlaag. Banen worden geschrapt, mede dankzij druk vanuit het Utrechtse hoofdkantoor. Dat de bank die zo graag in het midden van de samenleving wil staan, nog meer dure, weinig gebruikte geldautomaten zal sluiten in de kleine kernen is een zekerheid die ook deze Zeeuw niet meer onderuit kan halen.




[ walter.devenijns @reedbusiness.nl ]