De bos-bubble is leeggelopen

wouter bos | profiel

Even was hij weer het beste jongetje van de klas. Kreeg Wouter Bos vlak voor Prinsjesdag nog een 4,9 van de kiezers voor zijn functioneren, op het kerstrapport van enquêtebureau Synovate had de diepe onvoldoende plaats gemaakt voor een 6,7. Misschien geen cum laude, zoals de ambitieuze PvdA’er zijn studies politicologie en economie had afgerond, wel de beste score van het kabinet.


Kiezers weten het te waarderen als politici met hun spierballen rollen. Precies wat Bos in de laatste maanden van 2008 volop deed. In de week na de val van Lehman Brothers greep hij hard in om het omvallen van Nederlandse banken te voorkomen. Het Nederlandse deel van het in moeilijkheden geraakte Fortis, inclusief het door Fortis geannexeerde deel van ABN Amro, kwam, zo leek het toen, voor 16,8 miljard euro in handen van de Staat.

Toen een week later de IJslandse internetbank Icesave omviel en tienduizenden Nederlandse spaarders werden gedupeerd, draaide Bos de regering in Reykjavik de duimschroeven aan. Hij garandeerde de Nederlandse spaarders dat zij hun centen ‘linksom of rechtsom’ zouden terugkrijgen. Dat aan al die politieke krachtpatserij een stevig prijskaartje hing, leek de kiezers op dat moment niet zoveel te interesseren.

De staatsschuld schoot in die weken omhoog maar ook de PvdA ging in de Politieke Barometer in sneltreinvaart naar boven: van 20 zetels na Prinsjesdag tot 36 vlak voor Oudjaar. Voor het eerst sinds lange tijd stond de PvdA weer op winst. Bos voelde zich zo sterk dat hij ook in zijn eigen partij orde op zaken durfde te stellen. Eind april had hij nog knarsentandend moeten toekijken hoe de links-conservatieve Mariëtte Hamer fractievoorzitter werd.

Nu greep Bos zijn kans om zich te ontdoen van Ella Vogelaar, de in zijn ogen te radicaal linkse minister van Wonen, Wijken en Integratie, die een publicitair blok aan het been van de PvdA was geworden. Bos had de operatie tot in de kleinste details voorbereid: opvolger Eberhard van der Laan, een hardliner op het terrein van integratie, stond al in de coulissen klaar. Bos ontpopte zich in die laatste weken van 2008 opeens als crisismanager én als machtpoliticus.

Zo kenden de meeste kiezers hem nog niet. Bos was in het najaar van 2002 door de PvdA-leden op het schild gehesen om de partij uit het moeras te trekken, maar een doorslaand succes is zijn leiderschap nooit geweest. Vanaf dag één kampt Bos met drie problemen die hij nooit heeft kunnen oplossen: Jan Peter Balkenende, de intern verdeelde PvdA, en Bos zelf.

Balkenende versloeg Bos bij de verkiezingen van 2003 en 2006, waardoor het initiatief in de formatie steeds bij het CDA lag en Bos kon fluiten naar het premierschap. Door die twee nederlagen is het gezag van Bos binnen de PvdA nooit onomstreden geweest. Zijn pogingen de intern verdeelde partij op één lijn te krijgen, of het nu gaat om het integratiedossier of het sociaal-economisch beleid, zijn door zijn gebrek aan gezag steeds mislukt.

Daar komt een fundamenteel probleem bij: de pragmatische Bos, meer sociaal-liberaal dan sociaal-democraat, weet niet wat hij wil. PvdA-politicus Joop den Uyl (1919-1987) mag zijn grote idool zijn, Bos mist diens ideologische houvast. Dat werd pijnlijk duidelijk in de ‘Wouter Tapes’, een documentaire van de VPRO over de verkiezingscampagne van Bos in 2006. ‘Wat is jouw ultieme drijfveer’, vroeg PvdA’er Frans Timmermans op een moeilijk moment in de campagne. Bos zweeg.

De campagne eindigde in een electoraal bloedbad. In maart stond Bos in de peilingen nog op 61 zetels, 8 maanden later waren er daar 33 van over. De kiezers vertrouwden hem de sleutel van het Torentje niet toe.





Ontnuchtering


De wonderbaarlijke wederopstanding van Bos stokte na de feestdagen. Op Nieuwjaarsdag werd Nederland wakker in een recessie. Nu de bankiers waren gered, begon de werkloosheid op te lopen. Maar de doortastendheid van het kabinet maakte in 2009 plaats voor besluiteloosheid. CDA, PvdA en ChristenUnie konden het niet eens worden over maatregelen om de economische crisis aan te pakken. Even dreigde een kabinetscrisis. SER-voorzitter Alexander Rinnooy Kan tikte het kabinet in februari publiekelijk op de vingers.


Toen het pakket eind maart eindelijk op tafel lag, was de ontnuchtering groot. De 6 miljard euro die Balkenende en Bos na lang soebatten bij elkaar hadden geschraapt zouden het verschil niet maken. Bos probeerde er door slim redeneren een pakket van 17 miljard van te maken: hij telde alle extra werkloosheidsuitkeringen die het kabinet moet betalen mee. Een slimmigheidje waar de kiezers niet intrappen: in de peilingen zakt de PvdA week na week dieper in de rode cijfers. Op zijn zomerrapport staat een 5,4.

In plaats van de redder van de banken is Bos weer een gewone minister van Financiën geworden, die niet bij machte is veel aan de cynische economische werkelijkheid te veranderen. Zijn imago als bankenredder heeft ook krassen opgelopen. In de loop van juni werd duidelijk dat de kosten van de overname van het Nederlandse deel van Fortis en ABN hoger waren dan 16,8 miljard euro. Niet alleen stelde Bos 2,5 miljard extra ter beschikking aan de bank, de deelneming door de overheid bleek de facto 6,5 miljard meer te hebben gekost.

De extra kosten leidden tot nervositeit in de Tweede Kamer. ‘In oktober hadden we nog een koopje met een aanschafprijs van 16,8 miljard euro. Ik heb er geen goed gevoel bij’, reageerde VVD-Kamerlid Frans Weekers bezorgd. De rekening van de crisis stijgt snel. De schuld van het Rijk was volgens het Agentschap van het ministerie van Financiën eind mei opgelopen tot 290,3 miljard euro. En boven die balans hangen, als donkere wolken, honderden miljarden aan staatsgaranties voor banken.





Forse impact


Daarin schuilt een groot gevaar voor de minister Bos. Hoeveel optimistische cijfers de banken in de eerste maanden van 2009 ook bekend hebben gemaakt, de financiële crisis is nog lang niet voorbij. Vooraanstaande economen als Hans-Werner Sinn en Nouriel Roubini waarschuwen dat veel banken later dit jaar ernstig in de problemen kunnen komen wanneer de gevolgen van de economische recessie in de financiële wereld goed voelbaar worden, omdat burgers en bedrijven hun hypotheken en leningen niet meer kunnen aflossen.


Zo’n vervolg van de financiële crisis biedt de politicus Bos cynisch genoeg ook kansen. Het is niet ondenkbeeldig dat hij later dit jaar opnieuw aan de bak moet als crisismanager. Gezien de forse impact op de peilingen van zijn eerdere optreden als troubleshooter zijn de kiezers daar in crisistijd gevoelig voor. Bos voelt zich bovendien zichtbaar senang in een rol waarin hij het verschil kan maken. Maar ook dan bestaat het gevaar dat de electorale winst verdampt zodra het directe gevaar is geweken en het kabinet opnieuw verzinkt in lethargie, zoals na de ‘Fortis-rally’ eind 2008.

Bos speelde begin juli een nieuwe troef uit. Hij trok ten strijde tegen het gebrek aan financiële discipline van Zuid-Europese landen, die door hun lakse houding de stabiliteit van de euro in gevaar brengen. De bewindsman lijkt in de voetsporen te willen treden van zijn voorganger Gerrit Zalm, die aan zijn harde opstelling tegenover de Italianen de bijnaam Il Duro (de harde) overhield. De VVD’er werd er in eigen land erg populair door. Of PvdA’er Bos er veel mee wint? Als hij de Zuid-Europeanen publiekelijk op de vingers tikt, zal Nederland wel zelf het goede voorbeeld moeten geven. Als dat tot extra bezuinigingen leidt is het zeer de vraag of hij er bij zijn achterban populairder door wordt.

Vast staat is dat deze crisis beslissend wordt voor de politieke toekomst van de PvdA-voorman. Als hij niet beter gaat presteren, zou het na de volgende verkiezingen weleens over en uit kunnen zijn voor Wouter Jacob Bos.


[ jean.dohmen @reedbusiness.nl ]

Wouter Bos heeft de winst in de peilingen na de nationalisatie van Fortis en ABN niet vast kunnen houden. Na een beroerde eerste helft van 2008, waarin zijn partij structureel slechter presteerde dan de index van de drie coalitiepartijen, begon hij in week 39 aan een opmerkelijke rally, met oudjaarsavond als hoogtepunt. Daarna liep de Bos-bubble leeg. Niet alleen Rouvoet, zelfs JP verslaat nipt de coalitie-index, die door de PvdA naar de bodem van de Hofvijver wordt getrokken.