Jetzt geht’s nicht los

De diepste recessie in decennia of niet, wie tussen 19 september en 4 oktober dit jaar een bezoek brengt aan het wereldberoemde Oktoberfest in München zal voor 1 liter bier 8,44 euro moeten neertellen. Dat is bijna 4 procent meer dan vorig jaar. Veel effect op het aantal bezoekers zal die forse prijsverhoging waarschijnlijk niet hebben. De gemiddelde Duitser weet uiteraard hoe de economische vlag erbij hangt: futloos. Voor hem zijn het echter abstracte voorspellingen en beroerde statistische berichten over de Duitse economie die hij dagelijks van de voorpagina’s vist. Die vertellen hem dat er íets niet goed zit, maar veel pijn doet de crisis nog niet.


Op het moment dat de crisis zich in Duitsland wél duidelijk zal laten voelen, is het onvermijdelijk dat Nederland snel zal volgen. Nederland is voor zijn economische groei vooral afhankelijk van de export. Met een aandeel van 25 procent is Duitsland veruit de belangrijkste markt voor BV Nederland. Beide economieën zijn zo met elkaar vervlochten dat Nederland met recht het zeventiende, en in economische termen veruit grootste, bondsland kan worden genoemd.

Het is moeilijk een product te noemen dat Nederland niet exporteert naar de grote oosterbuur. De belangrijkste producten die dagelijks de grens passeren zijn vlees, groenten en fruit, zuivelproducten en eieren, minerale brandstoffen, chemische producten en kantoor- en elektrische apparaten. In goede jaren betekent dat dat wanneer de Duitser zijn portemonnee trekt, Nederland ervan profiteert. Omgekeerd geldt dat wanneer in Duitsland de hand op de knip gaat, Nederland dat onmiddellijk voelt.





Dramatische tekorten


Ogenschijnlijk merkt de gemiddelde Duitser niet zoveel van de economische crisis. Verschillende kranten en bladen hebben zich de afgelopen maanden afgevraagd waar die Krise toch bleef. Natuurlijk, in de autofabrieken in München, Stuttgart en Leipzig is slechts sporadisch het geluid van brullende motoren te horen. Duizenden werknemers zitten al maandenlang thuis. Maar hun loon wordt al die tijd bijna volledig doorbetaald, met dank aan de miljarden euro’s zware steunmaatregelen van de Duitse regering. Ook in andere sectoren die het zwaar te verduren hebben, verzachten de bondsmiljarden de pijn behoorlijk. Die infusen zijn echter tijdelijk. Korter werken is geen langetermijnoplossing.


Om alle steunmaatregelen te bekostigen moet Berlijn de komende jaren 310 miljard euro – ruim 10 procent van het Duitse bruto binnenlands product (bbp) – lenen op de kapitaalmarkt, zo becijfert het Duitse ministerie van financiën. Nu nog ‘draagt de overheid aanzienlijk bij aan het stabiliseren van de economie temidden van de huidige recessie’, erkende de Bundesbank, de Duitse centrale bank, onlangs. Maar de begrotingstekorten op federaal, regionaal en gemeentelijk niveau zullen ‘drastisch toenemen’, vervolgde de bank medio juni in zijn maandelijkse rapport over de stand van zaken. De Duitse staatsschuld zal oplopen van 65,5 procent van het bbp nu, naar 80 procent volgend jaar, voorspelt de Bundesbank. Dat percentage zal in de jaren daarna verder oplopen. Bij de op fiscaal gebied zeer conservatieve Duitsers zorgt dat voor hoofdpijn. Temidden van de recessie gaan al geluiden op belastingen te verhogen om de staatsschuld te verminderen (zie kader op pagina 20). 


Zwaluw


Hans-Werner Sinn, hoogleraar economie aan de Ludwig-Maximilians-Universität in München en president van het gerenommeerde Ifo-instituut uit dezelfde stad, vreest dat “Duitsland niet aan het einde, maar pas aan het begin staat van de ergste crisis in decennia”. Volgens hem zal de recessie op de arbeidsmarkt deze zomer in toenemende mate pijnlijk voelbaar worden.


Sinns instituut publiceert maandelijks de toonaangevende Ifo-index, die aangeeft hoe de stemming is in het Duitse bedrijfsleven. Met ruim 7.000 ondervraagden is de index zeer relevant, reden waarom economen uit heel Europa elke maand reikhalzend naar de uitkomsten uitkijken. Voor de derde achtereenvolgende maand is de score hoger uitgekomen dan de maand ervoor. In juni is de index naar 85,9 punten geklommen, ruim 1,5 punt hoger dan in mei.

Voor economen heeft het getal ‘drie’ een bijzondere betekenis. Eén zwaluw maakt nog geen ‘lente’, de vogel kan immers verdwaald zijn. Een tweede zwaluw zorgt al voor opgetrokken wenkbrauwen, maar pas bij een derde zwaluw is de econoom om. ‘Drie is een trend’, is een oude stelregel in de professie. Maar het kan voorkomen dat er drie zwaluwen verdwalen. Zoals nu.

Onlangs onthulde Sinn de nieuwste economische ramingen van het Ifo-instituut. Drie maanden van stijgend vertrouwen onder ondernemers konden niet verhullen dat Sinn slecht nieuws had. Hoewel het vertrouwen in het Duitse bedrijfsleven toeneemt en de steunmaatregelen van de overheid de consumptie deze zomer zullen aanjagen, zal dat slechts tijdelijk wat zoden aan de dijk zetten. De economische trend blijft omlaag gericht.





Bodem niet in zicht


De recessie zal van 2009 overslaan naar 2010, omdat Duitse bedrijven geplande investeringen uit- of zelfs afstellen. Deze bedrijven zullen steeds vaker overgaan tot het ontslaan van werknemers, verwacht de Oeso (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling). De Oeso rekent in Duitsland volgend jaar op dubbelcijferige werkloosheid, 12 procent. Ter vergelijking: in Nederland zal de werkloosheid verdubbelen, maar zelfs dan nog uitkomen op ‘slechts’ 9,5 procent. De werkloosheid, die met bijna 900.000 zal toenemen in een jaar tijd, zal de consumptie van de Duitse huishoudens behoorlijk dempen. “Pas in de lente van 2010 kunnen we verwachten dat de productiedaling de bodem zal bereiken”, aldus het Ifo-instituut over de Duitse economie. En Sinn is beslist niet de enige zwartkijker.


Het zijn namelijk niet alleen de stijgende werkloosheid, aarzelende bedrijven en zuinige consumenten die de Duitse economie parten spelen. “In Duitsland, dat vaak Exportweltmeister wordt genoemd, is de crisis vooral te merken aan het feit dat de export buitenproportioneel sterk is gedaald”, zegt Uwe Meyer, directeur van System Alliance Europe uit Wallenhorst, bij Osnabrück (zie ook kader ‘Duitsland logistiekland’). System Alliance Europe is een coöperatie van 47 logistieke ondernemingen uit 23 Europese landen die aan de aangesloten leden hoogwaardige technologische oplossingen biedt op het gebied van logistiek en transport. Bij de coöperatie, waarbij ook de Nederlandse bedrijven Wim Bosman Expeditie en Rhenus Road uit Venlo zijn aangesloten, werken bijna 50.000 mensen die vorig jaar goed waren voor 10,5 miljard euro omzet.

In het eerste kwartaal van dit jaar voerden de Duitse bedrijven samen goederen en diensten uit ter waarde van 199 miljard euro, bleek onlangs uit de cijfers van het Duitse bureau voor de statistiek. Dat is 52,5 miljard euro ofwel 21,2 procent minder dan wat Duitsland in het eerste kwartaal van vorig jaar aan goederen en diensten verliet.

Aan het begin van de crisis meenden sommige economen dat het wegvallen van de vraag naar producten Made in Germany in de eurozone – veruit de belangrijkste afzetmarkt voor de Duitsers – enigszins zou worden gecompenseerd door de vraag uit Oost-Europa en opkomende landen als China en Rusland. Dat bleek ijdele hoop. De uitvoer naar de landen van de Europese Unie die geen euro hebben, zoals Polen, Tsjechië en Hongarije, kelderde zelfs met bijna 26 procent. De klap voor Duitse bedrijven die het vooral moeten hebben van de Britse consument was nog harder (28,3 procent). Ook daalde de vraag naar Audi’s, Mercedessen en BMW’s in de VS met maar liefst 26 procent. De Russische markt, een van de markten waarop de hoop was gevestigd om de pijn te verzachten, presteerde met een min van bijna 32 procent zelfs nog slechter. En ook de veelbelovende Turkse markt met 80 miljoen consumenten bleek drijfzand te zijn voor Duitse exporteurs: -39 procent.

Het goede nieuws is dat de wereldhandel na de dramatische val dit jaar – een daling van 11 procent – volgens het Internationaal Monetair Fonds (IMF) zal terugkrabbelen. Volgend jaar verwacht het IMF groei, zij het slechts 0,6 procent. En hoewel de vooruitzichten voor de Duitse en andere Europese economieën ook voor 2010 slecht zijn, kunnen de Duitse bedrijven hoop putten uit de voorspelling dat het herstel elders in de wereld wel zijn kop zal opsteken. Economen verwachten dat de Amerikaanse economie zich vanaf begin volgend jaar zal herstellen, gevolgd door de Aziatische landen. De rest van de wereld is bij elkaar goed voor bijna 40 procent van de Duitse export. De stijging van de vraag naar Duitse goederen zal de ladder zijn waarlangs de Duitse economie zal beginnen aan haar klim uit het diepe dal.





Verdronken verdriet


Zoals het er nu naar uitziet zal 2010 een duidelijk beter economisch jaar worden dan 2009. Dat is echter een schrale troost. Als de Duitse economie er al enige groei weet uit te persen, en daar is lang niet iedereen van overtuigd, dan zal dat slechts enkele procentpunten zijn. Met de werkloosheid, die volgend jaar pas echt merkbaar zal oplopen, zal wat economen aanduiden als het eerste warme lentebriesje, een voorzichtige groei van de economie, voor de gemiddelde Duitser aanvoelen als een gure wind. Het duurt dus nog enkele jaren voordat de Duitse consument zijn sombere veren afschudt en boetiekjes en warenhuizen in de Duitse steden platloopt. Geen wonder dat de Bundesbank ‘in de nabije toekomst geen aanzienlijk economisch herstel verwacht’. Van oudsher geldt dat als Duitsland niest, Nederland verkouden wordt. Het angstaanjagende voor Nederland is dat Duitsland deze keer een zware griep te pakken lijkt te krijgen.


Voor de organisatoren van het Oktoberfest is te hopen dat de Duitsers het volksfeest volgend jaar zullen zien als een welkome afleiding van de dagelijkse malaise en massaal zullen toestromen om hun leed te verdrinken. Anders zal de 177ste editie van het bierfestijn er een zijn om heel snel te vergeten.





[ edin.mujagic @reedbusiness.nl ]