Banken: Het vertrouwen in de financials is weg

banken | actueel

Eigenlijk wildeFEMmet een positieve noot beginnen. Weg van de crisis. Vier grote Nederlandse financials (Eureko, Aegon, ING en SNS Reaal) publiceerden afgelopen week hun jaarresultaat en daar was best positief nieuws uit te halen. Zo draaide bij SNS Reaal de bank- en verzekeringsdivisie goed, als je keek naar de onderliggende resultaten. De verzekeringstak veroverde marktaandeel op het gebied van pensioenen. Aegon, de internationaal georiënteerde collega uit Den Haag, meldde dat de verkopen in het vierde kwartaal ondanks ‘een verschrikkelijk beursklimaat’ op peil bleven ten opzichte van het derde kwartaal. De omzet was wel gedaald ten opzichte van 2007, maar dat was dan ook een recordjaar. “We krijgen nieuwe klanten, terwijl bestaande klanten hun geld niet weghalen”, verklaarde Aegon-topman Alex Wynaendts. De oranje reus ING somde een heel rijtje herstructureringsmaatregelen op en neemt de strategie van het ‘erg, erg grote bedrijf’ onder de loep, waardoor de bank-verzekeraar beter in staat zal zijn het vertrouwen van de klant vast te houden. De kersverse ING-topman Jan Hommen, toekomstig opvolger van de aangeslagen Michel Tilmant, verwoordde het zo: “De crisis heeft het vertrouwen in de financiële industrie beschadigd. In dit klimaat realiseren we ons dat we moeten werken aan het verkrijgen en vasthouden van dat vertrouwen, elke dag.”


Hommen heeft zich nog voorzichtig uitgedrukt. Het vertrouwen in de financiële industrie is niet beschadigd, het is gewoon verdwenen. Zijn medebestuurslid Eli Leenaars wist dat eind vorig jaar in een terugblik al beter te beschrijven: “Vroeger had je aanzien. Nu ben je aangeschoten wild, gedaald tot het niveau autoverkoper.”

De beursvloer, de emotionele en economische thermometer van het land, windt er geen doekjes om. Ondanks de ingrepen van minister Wouter Bos, ondanks het verkopen van de aandelen, ondanks het afdekken of verschuiven van de beleggingen, ondanks het herberekenen van het vermogen volgens een minder agressieve methode, staan de koersen onder druk. Als de trend van de laatste maanden doorzet, dalen de koersen van het beursgenoteerde ING, Aegon en SNS Reaal naar het niveau van de gestruikelde Fortis Holding. De drie, die in tegenstelling tot Fortis een zichtbaar werkend bedrijfsmodel hebben, lijken op weg de vernederende één-eurogrens te doorbreken.

De beurswaarde van ING bedraagt op dinsdag 24 februari, wanneer dit verhaal wordt geschreven, 6,3 miljard euro. Ter vergelijking: de Nederlandse Staat heeft ING al geholpen met een bedrag van ongeveer 30 miljard. Vorige week vrijdag was ING nog 2 miljard euro meer waard en wie naar de beurskapitalisatie van 2006 kijkt, krijgt bonkende hoofdpijn. In dat bonanzajaar, waarin een zelfbewust ING over een fusie onderhandelde met het toenmalige ABN Amro, had Tilmants imperium een prijskaartje van 72 miljard.




Dieprode cijfers


Terug naar de jaarcijfers van Eureko, Aegon, ING en SNS Reaal. Wat valt op? De verliezen. Alle vier hebben het afgelopen jaar met dieprode cijfers afgesloten. In 2007 waren ze goed voor een gezamenlijke winst van 13,2 miljard. Vooral ING zorgde voor een forse plus van ruim 9 miljard euro. Het afgelopen boekjaar liet een complete U-bocht zien. Er werd een gezamenlijk verlies opgetuigd van 4,4 miljard euro. Detail: de Nederlandse coöperatieve verzekeraar Eureko, baas van Centraal Beheer, Zilveren Kruis en Avero, boekte met een min van ruim 2 miljard het hoogste verlies, terwijl het qua balanstotaal een veel kleiner bedrijf is dan Aegon en ING.


Wat valt verder op? Alle vier hebben steun ontvangen van een grootaandeelhouder of van de Nederlandse Staat. De financieringsvorm varieert, maar als alle maatregelen worden opgeteld, is de steun inmiddels opgelopen tot zo’n 35 miljard euro. De 50 miljard euro van het genationaliseerde ABN Amro-complex zijn dan buiten beschouwing gelaten. Zo wordt Rabobank, die nog steeds als veilig wordt gezien, toch getroffen door de crisis. De coöperatieve bank bezit bijna 40 procent van de zwaar getroffen verzekeraar Eureko en moest onlangs 400 miljoen overmaken om het gat op de Eureko-balans te dichten.

Opvallend is dan ook het plotselinge vertrek van Eureko-bestuursvoorzitter Maarten Dijkshoorn, terwijl enkele maanden ervoor zijn financieel directeur Roel Wijmenga de deur snel achter zich dichttrok. Waarom midden in de financiële storm de hele top wegloopt, houdt Eureko geheim. Met de slechte cijfers zou het niets te maken hebben. Naar verluidt kon Dijkshoorn zich niet vinden in de strenge financiële voorwaarden van Rabobank.

Eureko is een van de twee financials die een geheel nieuwe bestuurslaag hebben gekregen. ING zag ceo Tilmant vertrekken, psychisch gebroken door de financiële tsunami. Vooral het feit dat de trotse bankier zijn hand moest ophouden bij de Nederlandse Staat was Tilmant niet in de koude kleren gaan zitten. ING zag niet alleen haar bestuursvoorzitter vertrekken. Ook voor financieel directeur John Hele, nog maar enkele jaren geleden benoemd, moest een vervanger worden gevonden. De kredietcrisis bedreigt ook carrières.

Nog een detail: vooral de verzekeringsdochters van de concerns worden getroffen, ondanks de ronkende verklaring van een oud-voorzitter van het Verbond van Verzekeraars vorig jaar in de Tweede Kamer dat ‘verzekeraars het minst risicovol waren’. Verzekeraars moeten de ingelegde premies van klanten beleggen om op de lange termijn tot uitkering over te kunnen gaan. Dat premiegeld wordt belegd in aandelen of obligaties, en juist in beide markten was de chaos in het vierde kwartaal enorm. De beleggingen werden steeds minder geld waard, waardoor de vermogens en de winst zwaar werden aangetast.

SNS-bestuursvoorzitter Sjoerd van Keulen beschreef het tijdens de toelichting op de jaarcijfers zo: “We zien als we terugkijken een jaar met een fors verlies. Een historisch verlies voor SNS Reaal. Dat heeft voor een groot deel te maken met de aandelenbeleggingen bij onze verzekeraar. In het vierde kwartaal hebben we een tsunami ondergaan van zeer sterk dalende aandelen- en obligatiekoersen. Alleen de afwaardering van aandelen kostte ons een verlies van 452 miljoen euro.”

Ter vergelijking: in de eerste zes manden van 2008 boekte SNS Reaal 36 miljoen op de aandelen af. Terwijl de bankentak van de Utrechtse bank-verzekeraar onder de streep nog wel een positief resultaat liet zien, zat de verzekeraar door de aandelenbeleggingen zwaar in de min. Wat dat betreft heeft SNS Reaal ook pech. Het bedrijf is door de enorme expansie in de verzekeringsbranche na de overnames van Axa en Zwitserleven van karakter veranderd. Toen SNS Reaal in 2006 naar de beurs ging, was ze vooral een hypotheekbank. Nu is ze meer verzekeraar, waardoor ze veel kwetsbaarder werd voor de kredietcrisis.

De vier doen er alles aan om hun kwetsbaarheid te beperken. Werden in augustus vorig jaar na de publicatie van de halfjaarcijfers de luiken gesloten om de komende storm beter te weerstaan, inmiddels wordt alles op alles gezet om het schip drijvende te houden in de storm. Of zoals Hommen het uitdrukt: “Navigeren door de crisis.”

Aandelenbeleggingen zijn uit. De portefeuilles worden tegen koersdalingen afgedekt voor zover dat mogelijk is, want een deel van het risico kan niet worden afgedekt. Aegon heeft haar aandelenbelangen behoorlijk verminderd. De nieuwe financieel directeur van Eureko, Gerard van Olphen, wil een kwart (400 miljoen euro) van het aandelenpakket verkopen. De aandelenbelangen in beursgenoteerde Portugese en Britse bedrijven die goed waren voor een afboeking van bijna 800 miljoen gaat Eureko ook afdekken, meldt de topman aan persbureau Dow Jones: ‘We zijn bezig ons risico op Europese financiële instellingen af te dekken door middel van hedges .’ Dat dat nu pas gebeurt, wekt de indruk dat het risicomanagement van Eureko lange tijd niet op orde is geweest. 





Hogere boekhoudkunde


Dat de onrust op de effectenbeurzen een verzekeraar hard kan treffen, laten de solvabiliteitscijfers (de verhouding dekking en verplichting) van Eureko duidelijk zien. Eind 2007 bedroeg de solvabiliteit 230 procent. Eind september vorig jaar meldt toenmalig voorzitter Dijkshoorn in een interview dat zijn coöperatie een solvabiliteit van 200 procent heeft. Eind december, nauwelijks drie maanden later, zakt de ratio naar het wettelijke minimum van 150 procent. De alarmbellen rinkelen op het hoofdkantoor in Zeist. Het bedrijf krijgt extra kapitaal, waardoor de solvabiliteit bescheiden omhoog gaat naar 175 procent.


Om het risico op afboekingen van obligaties te verminderen, besloot ING niet alleen een deel van de obligatieportefeuille (Alt A) juridisch onder te brengen bij de staat, maar ook een riskante portefeuille met een waarde van 22,8 miljard euro te verschuiven op de balans. Door de leningen die hun waarde baseren op onderliggende producten zoals hypotheken van de handels- naar de beleggingsportefeuille ( loans and receivables ) te schuiven, hoeft de bank-verzekeraar niet elke waardevermindering meer op het eigen vermogen af te boeken. ING profiteert daarmee van een versoepeling van de IFRS-boekhoudkundige regels door de Europese Commissie.

Niet iedereen volgt ING’s manoeuvre. SNS Reaal doet dat bijvoorbeeld niet, vertelt financieel directeur Ronald Latenstein van Voorst. “Eigenlijk keer je door die obligaties te verschuiven terug naar het oude Nederlandse boekhoudkundige systeem. Je waardeert je stukken op kostprijs, waardoor het effect op je vermogen beperkt is. Wij doen dat niet. Op een totale obligatieportefeuille van 36 miljard euro hebben wij maar voor 1 miljard euro obligaties. Dan heeft het geen zin.”

Eureko meldt desgevraagd niet “te schuiven met posten”. Of Aegon de ING-methode volgt, is onduidelijk. Een woordvoerder meldt slechts dat bij Aegon “tot en met het derde kwartaal” geen verschuivingen hebben plaatsgevonden. Over het vierde kwartaal wil Aegon niets zeggen. “We zitten nu in een stille periode waarin we geen details mogen publiceren, maar daar moet je niets achter zoeken.”

Opvallend bij Aegon is de herberekening van de solvabiliteitsratio aan de hand van een andere rekenmethode, de Insurance Group Directive (IGD). Deze methode berekent de solvabiliteit op een vriendelijkere manier. Terwijl Aegon volgens IGD uitgaat van een solvabiliteit van 190 procent eind 2007 en een percentage van 180 procent eind 2008 (-5 procent), meldt de oude Aegon-berekening een forsere daling van 230 naar 163 (-26 procent), zo constateert het Britse analistenbureau Keefe, Bruyette & Woods. De nieuwe berekening is milder, schrijft de analist, die verder meldt dat IGD-methode volgens ‘velen’ gebrekkig is.

Of de Haagse verzekeraar voor een andere invulling heeft gekozen, kan de woordvoerder van Aegon niet uitleggen: “Het is een richtlijn van de Europese Commissie die geïmplementeerd moest worden. Binnen zo’n richtlijn kun je kiezen voor verschillende methodes.” ING laat desgevraagd weten de IGD-rekenmethode niet te gebruiken. “We hebben een ander systeem”, aldus de zegsman. Volgens De Nederlandsche Bank sturen verzekeraars hun cijfers naar de centrale bank op volgens de IGD-richtlijn. Maar welk rekensysteem ze hanteren om het grote publiek te informeren, moeten ze zelf weten.

Appels en peren zijn moeilijk te vergelijken, zo weten we. Daar verandert ook een crisis niets aan. 





[ walter.devenijns @reedbusiness.nl ]