Crisis in Rusland: De Russische kater

crisis in rusland | coverartikel

En dan te bedenken dat er in juli vorig jaar nog geen vuiltje aan de lucht was. Integendeel, Rusland maakte al acht jaar een onstuimige groei door. De pijnlijke jaren negentig waren alweer verdrongen naar het achterhoofd. Het kon alleen nog maar vooruit gaan in Rusland. Correspondenten schreven stukken over het bruisende Moskou, dat al twee jaar de duurste stad ter wereld was, en moesten elk half jaar wel weer verkassen als de huisbaas met een huurverhoging van 40 procent kwam aanzetten. Met de economische vooruitgang keerde ook het zelfvertrouwen van de Russen terug. Buitenlandse oliebedrijven waren niet meer gewenst in Rusland. Shell moest na een lange strijd een aandeel in het Sachalin II-project in het verre oosten van het land weggeven aan Gazprom.


De eerste scheurtjes verschenen al in augustus vorig jaar, toen Rusland en Georgië een korte maar hevige oorlog uitvochten in Zuid-Ossetië. 15 Miljard euro aan buitenlands kapitaal verdween uit Rusland. Een maand later brak de crisis in de rest van de wereld uit. Aanvankelijk deed de machtige staatstelevisie alsof het vooral een Amerikaans probleem was. Rusland zou zelfs baat bij de crisis hebben en uitgroeien tot het nieuwe financiële hart van de wereld. Publieke en commerciële zenders werden door het Kremlin geïnstrueerd niet de woorden ‘krach’ of ‘financiële crisis’ te gebruiken als het over Rusland ging. Als het echt moest, dan moest ‘koersdaling’ worden gebruikt en niet ‘koersval’. Intussen is de Russische beurs met 80 procent ‘gedaald’.

Maar terwijl op televisie met geen woord over een crisis in Rusland werd gerept, kwamen de telefoontjes binnen van vrienden die hun baan kwijt waren. Het begon met een vriend die werkte als investment banker , maar het groeide langzaam uit tot een substantieel deel van de Moskouse kennissen. Evenals de ouders van die kennissen, die jarenlang in dezelfde fabriek werkten, zelfs de chaotische Jeltsin-tijd hadden doorstaan, en nu samen met de fabriek werden opgedoekt.

Zo roekeloos als het de afgelopen jaren omhoog ging, met een banentekort en salarisstijgingen van 25 procent, gaat het nu net zo hard omlaag, met hele afdelingen die worden opgeheven. Een vriend die werkte bij een westers consultancybedrijf was in alle chaos niet eens verteld dat hij zijn baan kwijt was. Tot hij op een maandagochtend niet op zijn werk kon inloggen.

In november en december waren de winkelcentra nog goed gevuld. Sterker: crisis of niet, de Russische consument was vast van plan meer geld uit te geven dan het jaar ervoor. Met andere financiële crises nog vers in het geheugen gaven de Russen liever al hun geld uit in plaats van het op te sparen op een bank die misschien failliet kan gaan. Maar in januari kwam de crisis twee keer zo hard aan. De winkelcentra die normaal elk moment van de dag bomvol zitten, staan nu leeg. Het Bolshoi-theater meldt dat het een miljoenenproductie gaat schrappen. In aanloop naar Valentijnsdag bleek zelfs dat er minder Russen verliefd zijn – dat is het laatste wat het land, dat kampt met een dramatische bevolkingsafname, kan gebruiken. Intussen is dat spook uit de jaren negentig, ruilhandel, weer terug van weggeweest. Naar schatting 3 tot 4 procent van de transacties gebeurt op dit moment door middel van de uitruil van goederen. “Als deze crisis nog drie jaar voortduurt, wonen we tegen die tijd in een totaal ander land”, voorspelt econoom Nikita Maslennikov van het Russisch economisch planbureau.

Hoe hard de crisis heeft toegeslagen is goed te zien in het zakendistrict Moskou-city, dat de afgelopen jaren aan de oever van de rivier de Moskva verrees. Op de bouwplaats van de Rusland-toren, die de hoogste ter wereld had moeten worden, zit een eenzame bewaker in een container die hem moet beschermen tegen de Russische winter. Hij vertelt dat alle bouwvakkers naar huis zijn gestuurd. Het project, de trots van Moskou, gaat niet meer door. Bij Starbucks is het griezelig rustig. En waar het normaal krioelt van de bouwvakkers, is het nu helemaal leeg. De naar schatting 2 miljoen illegalen die uit alle landen van de voormalige Sovjet-Unie zijn toegestroomd om het nieuwe Moskou op te bouwen keren massaal naar hun thuisland terug bij gebrek aan werk. Bouwprojecten in het hele land zijn stopgezet, van Moskou tot aan de Zwarte Zeekust bij Sotsji, waar koortsachtig werd gebouwd voor de Olympische Winterspelen van 2014.





oligarchen

De economische malaise heeft, behalve de problemen waarmee elk land op dit moment kampt, voor problemen gezorgd die uniek zijn voor Rusland. Een groot deel van het vermogen van de Russische oligarchen is verdampt. Sinds het kapitaal van de tien rijkste Russen met tweederde slonk, vragen deze ondernemers opeens om steun van de staat. Maar Moskou draait de geldkraan maar mondjesmaat open. Die zuinigheid vloeit volgens analisten voort uit ernstige twijfel of het geld wel zijn eindbestemming bereikt. Bovendien ziet het Kremlin kans om af te rekenen met de laatste overgebleven oligarchen. Maar achter die oligarchen zitten wel enorme fabrieken waarvan duizenden mensen afhankelijk zijn. 


Ook onder de normale Russen heerst onrust. Bij het aantreden van Vladimir Poetin in 2000 sloten president en volk een soort stilzwijgend sociaal contract met elkaar af: wij klagen niet over de beperking van onze vrijheden, zolang de economie maar groeit. Met het huidige economische klimaat lijkt dit contract niet meer geldig. Het aantal demonstraties neemt hand over hand toe. En het Kremlin vertrouwt intussen ook de plaatselijke bestuurders niet meer. Toen er onlangs een demonstratie in Vladivostok was, in het verre oosten van Rusland, werd de oproerpolitie ingevlogen uit Moskou, omdat het Kremlin bang was dat de lokale policija de kant van de demonstranten zou kiezen.

De roebel heeft een kwart van zijn waarde verloren ten opzichte van de euro en dollar, ondanks een injectie van 157 miljard euro, afkomstig uit de reserves die zijn opgebouwd in de vette jaren. Geen wonder dat er intussen weer rijen Russen voor de banken staan om hun geld in dollars om te zetten en in matrassen te stoppen. En geen wonder dat het aantal inbraken explosief is gestegen. De vooruitzichten voor Rusland zijn direct gekoppeld aan de toekomst van de olieprijs. Voor een sluitende begroting is een olieprijs van 70 dollar per vat nodig. De prijs schommelt op dit moment echter rond de 40 dollar.

En op het Kremlin zelf is het ook niet pais en vree tussen president Dmitri Medvedev en zijn voorganger Poetin. Zoals verwacht bleef die laatste, nadat hij officieel een stapje terug deed en premier werd, achter de schermen aan de touwtjes trekken. Toen de oorlog in Zuid-Ossetië uitbrak was het niet Medvedev, maar Poetin die naar het militaire hoofdkwartier vloog in Vladikavkaz, de hoofdstad van de Russische deelrepubliek Noord-Ossetië. Maar wat tot voor kort ondenkbaar was, gebeurt nu openlijk. In januari bekritiseerde Medvedev het langzame optreden van de regering van Poetin in de economische crisis. ‘Veel maatregelen worden te langzaam geïmplementeerd’, gaf Medvedev zijn voormalige leermeester een tik op de vingers. Medvedev zoekt voorzichtig toenadering tot critici van het regime, iets waar Poetin van moet gruwen. Oppositieleider Garri Kasparov vindt dat de premier zijn koffers moet pakken: ‘Wij eisen het aftreden van de regering van Poetin, die tijdens deze crisis heeft laten zien dat hij hulpeloos en belachelijk incompetent is.’

Ook de houding van het Kremlin tegenover buitenlandse oliemaatschappijen lijkt langzaam te ontdooien. Nu de olieprijzen dalen, zijn de olie- en gasbedrijven die de laatste jaren hardhandig Rusland uit zijn gewerkt, opeens weer welkom. De lievelingen van eigen bodem, gasgigant Gazprom en oliereus Rosneft, zijn op de beurs in een diep ravijn gevallen en zuchten onder miljardenschulden. Op het World Economic Forum in Davos verraste Poetin vriend en vijand door in zijn speech te pleiten voor ‘wederzijdse toegang’ voor Russische en buitenlandse oliebedrijven. Rusland zou zich niet isoleren van de rest van de wereld, voegde hij eraan toe.





corruptie

“Voor 2009, of zolang de crisis zal standhouden, zal Rusland meer westerse energiebedrijven binnenlaten, op een gecontroleerde manier”, verwacht Cliff Kupchan, directeur van de Europa-afdeling van Eurasia Group, een consultancybureau dat bedrijven adviseert bij investeringen in staten met een hoog risicoprofiel. Het is onwaarschijnlijk dat westerse oliebedrijven net zoveel macht zullen hebben als in de jaren negentig. Maar het is goed mogelijk dat binnenkort al kleine Russische olie- of gasbedrijven worden opgekocht door buitenlandse. Of dat zij kunnen meewerken aan de ontginning van een nieuw project, zoals het enorme Jamal-gasveld in het noordwesten van Siberië, waar Nederlandse bedrijven actief voor lobbyen. Op 18 februari opende minister van Economische Zaken Maria van der Hoeven op het eiland Sachalin in Rusland de eerste terminal voor vloeibaar aardgas (LNG) in Rusland, gebouwd door Shell. Dat biedt mogelijkheden voor het Jamal-veld, waar naar verwachting ook LNG-terminals komen. Dat wil zeggen: als de olie- en gasprijs genoeg stijgt om het project rendabel te maken. ‘Als je investeert in Rusland heb je te maken met verschillende politieke omstandigheden en kun je het beste een langetermijnvisie hebben’, merkte Shell-topman Jeroen van de Veer op.


Economen beweren dat het de Russische regering ontbreekt aan zo’n langetermijnvisie. Weliswaar is het gemiddelde inkomen omhoog geschoten in de acht jaar van voorspoed, deze periode van stabiliteit is niet gebruikt om meer structurele problemen aan te pakken. De corruptie is in acht jaar Poetin verzevenvoudigd. Ondanks mooie woorden is er weinig gedaan om de economie weerbaarder en diverser te maken. Afgezien van de nanotechnologie, waar Rusland miljarden inpompt, lijkt de toekomst van Rusland vooral af te hangen van olie en gas. De rest wordt nog steeds geïmporteerd, inclusief zoiets simpels als een zak waspenen uit Nederland, vorige week in een supermarkt gesignaleerd.

In november vorig jaar schreef de Russische socioloog Jevgeni Gontmacher een stuk voor de zakenkrant Vedomosti onder de titel ‘Novo-tsjerkassk 2009’. Het is een verwijzing naar de stad Novotsjerkassk, waar in 1962 mensen de straat opgingen vanwege een voedseltekort. De demonstratie werd keihard neergeslagen door politie en KGB; tussen de 20 en 100 mensen kwamen om. In het scenario voor 2009 voor deze stad komen alle problemen waarmee Rusland nog steeds kampt samen. De hele stad is afhankelijk van een enkele fabriek, die sluit vanwege de huidige crisis. De werknemers gaan de straat op, de lokale politie durft niet in te grijpen en het protest verspreidt zich over de honderden andere steden in het land.

In plaats van het scenario van Gontmacher ter harte te nemen en er iets van te leren, ontving de krant de dag erop een brief van de mediacontroledienst van de staat. Vedomosti kreeg vanwege het artikel een officiële waarschuwing wegens het ‘aanzetten tot extremistische activiteiten’. Het komende jaar, dat cruciaal zal blijken voor Poetin en Medvedev, zal uitwijzen of die waarschuwing op haar plaats was.



[ Jelle Brandt Corstius - moskou ]