Europese Unie: Profiteren in plaatsvan integreren

Wat zou u doen als er morgen een nucleaire oorlog zou uitbreken? Het verhaal gaat dat Albert Einstein heeft geantwoord dat hij onmiddellijk naar Zwitserland zou gaan. De tegenwerping dat hem dat niet zou helpen omdat de straling ook daar zou doordringen, maakte geen indruk op Einstein. ‘In Zwitserland komt alles 50 jaar later aan’, antwoordde hij.

Sommige ontwikkelingen komen zelfs meer dan 50 jaar later aan in het Alpenland. De Europese Unie bijvoorbeeld. De EU vierde onlangs haar 50ste verjaardag, maar het ziet er niet naar uit dat de Unie Zwitserland binnenkort als lid kan verwelkomen. “De eventuele toetreding van Zwitserland is een politiek, geen economisch besluit. Het zal nog lang duren voordat de Zwitsers zo ver zijn dat ze lid willen worden”, zegt Jean-Pierre Beguelin, hoofdeconoom van de eeuwenoude Zwitserse private bank Pictet & Cie. De werkelijkheid is echter dat de Zwitsers er alleen moeite mee hebben om ook officieel toe te treden. In de praktijk zijn ze al lid.

De relatie tussen de EU en Zwitserland is een complexe. Dat de Zwitsers er niets voor voelen om zich officieel bij de EU aan te sluiten, bleek al twee keer in de laatste vijftien jaar. Op 20 mei 1992 vroeg de Zwitserse regering het lidmaatschap aan. Maar in het ultra-democratische Zwitserland hebben de burgers altijd het laatste woord. Zij mogen zich per referendum over alle regeringsbesluiten uitspreken. Op 6 december van dat jaar floot een ruime meerderheid van de Zwitsers de regering in Bern terug. De regering schortte daarop het toetredingsproces op, maar trok de aanvraag niet in. Het is nauwelijks bekend, maar ergens in een bureaulade van een Brusselse ambtenaar ligt nog steeds een volledig ingevuld aanvraagformulier uit Bern om Zwitserland te laten toetreden tot de Europese Unie. Dát staat de bevolking wel toe, maar de behandeling van die aanvraag niet, zo bleek in 2001. Een initiatief uit dat jaar om de onderhandelingen te heropenen, kreeg de steun van slechts één op de vijf Zwitsers. Bijna 80 procent wees het voorstel resoluut af.

Ondanks de tegenslag in 1992 waren Bern en Brussel vastbesloten een manier te vinden om intensiever met elkaar op te trekken, zonder de wensen van de Zwitsers te negeren. De Europese Unie wilde graag meer greep krijgen op zaken als de spaartegoeden van Europeanen bij Zwitserse banken. Zwitserland deed het uit economische motieven. Meer dan 60 procent van wat het land uitvoert, eindigt op de schappen in een van de EU-landen. En bijna 80 procent van alles wat het Alpenland invoert, komt uit de Europese Unie. Reden genoeg om economische integratie met de rest van Europa op te zoeken.

De facto EU-lid

Brussel en Bern vonden al vrij snel een oplossing. De magische formule luidt: bilaterale overeenkomsten. Geen enkel ander land heeft zoveel bilaterale overeenkomsten met de Unie als Zwitserland.

De meeste EU-wetten gelden ook in Zwitserland. Officieel moet elke nieuwe Europese richtlijn, verordening of wet goedkeuring krijgen van een gezamenlijke commissie. Dat houdt echter niet in dat Zwitserland mag uitzoeken wat het wel en wat het niet wil. Een andere afspraak geeft de Europese Unie het recht bij een Zwitsers ‘nee’ alle andere verdragen per direct op te zeggen. Zwitserland geeft daarom vrijwel altijd groen licht.

Een van de gevolgen is dat Zwitserland, vanuit het gezichtspunt van de EU, in feite al een lidstaat is. Bern stort jaarlijks meer dan 100 miljoen euro in de EU-kas. De heilige punten waarop de Europese Unie is gebouwd – vrij verkeer van mensen, goederen, diensten en kapitaal – gelden ook voor Zwitserland. Sinds juni 2005 is dat land ook een van de Schengenlanden. Tussen die landen kunnen mensen zonder paspoort reizen, omdat er geen grenscontroles meer zijn.

Het was voor veel analisten een verrassing toen bleek dat ruim de helft van de Zwitsers tijdens het referendum daarover vóór stemde. Enkele maanden later, in september 2005, volgde een nog grotere verrassing toen bijna 60 procent het goed vond de grenzen en de arbeidsmarkt voor inwoners van de nieuwe EU-lidstaten open te stellen. Zij mogen in Zwitserland wonen en werken mits ze een baan of voldoende geld hebben om voor zichzelf te zorgen. Daarmee is hetquasi-lidZwitserland veel verder gegaan dan een aanzienlijk aantal andere, officiële EU-landen. Dat heeft het land goed gedaan, meent Beguelin. “Dat de Zwitserse economie zo goed draait, is voor een belangrijk deel daarop terug te voeren.”

Waarom komen de Zwitsers graag bij Europa in de tuin terwijl ze de uitnodiging om binnen te komen steevast afwijzen? Omdat ze het gevoel hebben zo de controle en hun soevereiniteit te behouden. Volgens Jürg Martin Gabriel, onderzoeker aan het Federal Institute of Technology in Zürich, vinden ze hun politieke systeem zo uniek dat ze dat niet kwijt willen. “De Zwitserse politieke cultuur is fundamenteel anders dan in de rest van Europa. Eenmaal in de EU zouden besluiten uit Brussel niet meer gewijzigd kunnen worden door de bevolking.” De manier waarop bijvoorbeeld de euro in andere Europese landenis ingevoerd– zonder referenda – versterkte dat gevoel bij de bewoners van de Helvetische confederatie.

“Een andere reden waarom we tevreden zijn met bilaterale akkoorden is dat daardoor een gevoel is ontstaan dat Zwitserland dankzij dat mechanisme alle voordelen van de EU heeft zonder de bijbehorende kosten”, vult de hoofdeconoom van Pictet & Cie hem aan. Lid worden kan ze alleen maar schade toebrengen, menen de Zwitsers.

Bernard Lambert volgt bij Pictet & Cie de Zwitserse economie op de voet. Hij kan zich dat heel goed voorstellen. “Het kan voor Zwitserland inderdaad duur uitpakken, zeker omdat elke lidstaat verplicht is vroeg of laat ook de euro in te voeren.” Dat komt doordat Zwitserland traditioneel een land is met een sterke munt en een lage inflatie. Daardoor is de rente er laag, ook nu. De officiële rente van de centrale bank schommelt rond de 2,5 procent. In de eurozone is die 4 procent. “Een gemiddelde Zwitser betaalt al gauw 1 procent lagere hypotheekrente dan een Duitser of een andere inwoner van de eurozone. Leg ze dan maar uit dat ze meer rente moeten betalen, alleen maar om de euro in te voeren”, vervolgt Lambert.

De lage inflatie blijft. “Deze bedraagt nu 0,5 of 0,7 procent, afhankelijk van naar welke inflatie-index je kijkt” en zal volgens Pictet & Cie oplopen tot 1,5 procent aan het eind van 2008. Maar zelfs dat zou lager zijn dan de gemiddelde prijsstijging in de eurozone. Daar verwachten economen een inflatie van 2 procent, zo niet hoger.

Groeivertraging

Ook de economische prestatie van Zwitserland is geen reden om de soevereiniteit overboord te gooien en lid te worden. “Net als in andere Europese landen was er aan het begin van dit decenniumgroeivertraging. In 2003 zette een voorzichtig herstel in. Dat herstel is sinds 2005 veranderd in een krachtige opleving. Al twee jaar lang groeit de economie met 2,8 procent per jaar. Dat is bovengemiddeld”, legt Beguelin uit. En hoger dan in de eurozone. Zijn collega Lambert verwacht dat de economische groei in Zwitserland dit jaar op 2,5 procent en volgend jaar op 2,3 procent zal uitkomen, nauwelijks lager dan die in de eurozone. “In termen van groeipotentieel staat Zwitserland er beter voor dan de eurozone.”

Een gekscherende omschrijving van Zwitserland is dat het grond is dat overbleef toen andere Europeanen hun natiestaten oprichtten. De Italiaanse, Franse en Duitse conservatieven vluchtten naar de bergen, vonden steun bij elkaar en creëerden 500 jaar van vrede – en goede horloges. Het ziet ernaar uit dat het conservatieve gen van generatie op generatie goed bewaard is gebleven. Albert Einstein had net zo goed ‘150 jaar’ kunnen antwoorden.

Kader bij artikel:

PASPOORT ZWITSERLAND

• ontstond in 1291 en bestaat uit 26 kantons

• is sinds 2002 lid van de Verenigde Naties

• Oppervlakte: 41.290 vierkante kilometer (ongeveer zo groot als Nederland)

• Inwoners:ca. 7,5 miljoen

• Hoofdstad: Bern

• Werkloosheid:2,8 %

• BBP per hoofd van de bevolking: ca. 36.000 euro