Bye Bye Greenback

In 2004 was Martin van Zwanenberg, een Nederlandse zakenman woonachtig in Groot-Brittannië, in Vietnam op zakenreis. Toen hij in de hoofdstad Ho Chi Min werd aangesproken door een jongen die om wat geld vroeg, gaf Van Zwanenberg hem een dollar. Het jongetje weigerde, aldus Van Zwanenberg in een ingezonden brief in Financial Times. Hij had liever een euro dan de dollar.

De euro is in korte tijd uitgegroeid tot de op een na belangrijkste munt op aarde. Bedrijven uit de hele wereld halen geld op op de beurzen in Europa. Steeds meer landen koppelen hun munt aan de euro en centrale banken maken in hun kluizen ruimte voor de Europese munt. “Tot nu toe ging dat vooral ten koste van het pond, de yen en de Zwitserse frank, en in mindere mate ten koste van de dollar. Maar de aanval op de dollar kan eerder plaatshebben dan gedacht”, zegt Richard Portes, hoogleraar economie aan de London Business School en president van de denktank Centre for Economic Policy Research. Sinds de jaren negentig onderzoekt hij de invloed van de euro en de internationale rol van de munt. De Amerikaanse dollar is al bijna een eeuw de valuta van de wereldeconomie. Vóór de Tweede Wereldoorlog moest de dollar die positie delen met het Britse pond, maar sinds 1945 is de dollar alleenheerser. Volgens Fred Bergsten, directeur van het Peterson Institute for International Economics, een toonaangevende denktank in de VS, is daar maar één belangrijke reden voor: de Amerikaanse dollar had al die tijd geen concurrentie. Geen enkele andere economie ter wereld kwam, qua omvang, in de buurt van die van de VS. Tot de euro het daglicht zag. Het duidelijkste bewijs voor die stelling is het feit dat de dollar zelfs gedurende de jaren zeventig en tachtig dominant bleef, toen de economische groei laag was, en de inflatie en de schulden torenhoog. Geen enkele andere munt was in staat de rol van anker van de wereldeconomie te spelen. Bergsten voorspelt dat de Europese munt dat wel kan. Hij is niet de enige.

Ramp

De vraag of de dollar zijn dominante status nog lang zal kunnen behouden, is actueel, omdat de dollar in waarde daalt. Die daling begon al in de jaren zeventig (zie grafiek op pagina 38), maar sinds 2001 verloopt het proces snel. In de zomer van dat jaar kostte 1 euro 85 dollarcent. Amper vier jaar later moeten de Amerikanen 1,33 dollar neertellen voor een euro, een waardedaling van bijna 60 procent (zie grafiek op pagina 38).

De door sombere economen en analisten voorspelde ramp rond de invoering van de euro bleef uit. “Het zou niets worden met de munt. De rijen op Amsterdam Centraal Station zouden kilometerslang zijn, omdat mensen niet snel genoeg met de euro zouden kunnen betalen”, herinnert Portes zich. Veel economen waren sceptisch over de juridische en technische fundamenten van de munt, en zijn levensvatbaarheid. Ook zou de euro voor knallende ruzie in het Europese huis zorgen. Het feit dat de EU geen politieke eenheid is, zou de internationale expansie van de nieuwe munt in de weg staan. “Het werd geen ramp. Ik stelde toen al dat de euro een echte internationale munt zou worden. Nu ben ik zelfs nog optimistischer daarover.” Waarom is de euro zo’n geduchte concurrent geworden van de greenback Jaren van onderzoek van de briljantste economen aan talloze universiteiten overal ter wereld wijzen uit dat een munt die aspiraties heeft op het wereldtoneel aan een aantal belangrijke voorwaarden moet voldoen.

De economische thuisbasis van de kandidaat-wereldmunt moet een grote, concurrerende economie zijn, die duidelijk aanwezig is in de internationale handel, en een open en goed ontwikkeld financieel systeem heeft. De rest van de wereld moet natuurlijk ook bereid zijn de munt te gebruiken. Dat zal alleen gebeuren als de munt synoniem is aan stabiliteit, lees: zijn waarde behoudt. Aangezien inflatie de waarde van een munt uitholt, betekent dit dat de geldontwaarding stevig onder controle moet zijn. Hoe scoort de euro als het gaat om die eisen?

Geslaagd

De economie van de eurozone is de op een na grootste ter wereld, met een aandeel van 16 procent van de wereldeconomie. Daarmee is zij nog altijd kleiner dan de Amerikaanse economie, die goed is voor een aandeel van 22 procent. Maar in tegenstelling tot de VS is de eurozone het groeistadium nog lang niet voorbij. Alle landen van de Europese Unie, met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk en Denemarken, moeten de euro invoeren als ze aan vijf voorwaarden voldoen. Zo moet de inflatie laag zijn en mag de overheid geen hoge tekorten hebben. De omvang van de economie van deze eurozone-plus is groter dan die van de Verenigde Staten. De euromarkt is nu al groter dan de Amerikaanse. De dertien huidige eurolanden hebben 317 miljoen inwoners, de hele EU komt op 495 miljoen. De VS is enkele maanden geleden slechts de grens van 300 miljoen inwoners gepasseerd.

Daarnaast is de economie van de eurozone met een aandeel van 20 procent in de wereldexport een stuk opener dan die van de VS, die blijft steken op 15 procent. Ook heeft de Europese financiële markt de afgelopen jaren een indrukwekkende ontwikkeling doorgemaakt. De liquiditeit en de diepte van de financiële markten in de eurozone naderen snel de omvang van die in de VS, concludeerden twee economen van de Bank voor Internationale Betalingen eind 2006.

Op de financiële markten leidde dat snel tot veel vertrouwen in de nieuwkomer. Een steeds groter aantal bedrijven en landen uit de hele wereld kiest ervoor obligaties in euro’s uit te geven. Onder de veertig grootste uitgevers zitten General Electric, HSBC, de Zweedse banken Nordea en SEB, landen als Turkije, Polen en Hongarije, en de Australische banken ANZ, National Australia Bank en de Commonwealth Bank.

In 2002 waren alle uitstaande obligaties in euro’s goed voor 27 procent van het totaal, blijkt uit cijfers van de International Capital Markets Association. De dollar heerste toen nog met een aandeel van 51 procent. Sinds vorig jaar kijkt de dollar echter tegen een flinke achterstand aan. De euro heeft 45 procent van de markt in handen, de dollar nog maar 37 procent. In de internationale handel zorgde de euro ook voor een aardbeving. Het gebruik ervan als betaaleenheid is aanzienlijk toegenomen, blijkt uit de statistieken van de Europese Centrale Bank (ECB). Steeds meer landen gebruiken vaker de Europese munt in plaats van de dollar of een andere valuta om onderling handel te drijven.

Een gebied waar de euro relatief weinig vooruitgang heeft geboekt, is de grondstoffenmarkt. De prijzen op die markt luiden nog steeds bijna uitsluitend in dollars. Maar dat verandert. Het Golfstaatje Qatar overweegt zijn gas in euro’s en niet langer in dollars te verkopen. Iran, Venezuela en Indonesië kijken ook naar de mogelijkheden hun grondstoffen voortaan in euro’s af te rekenen. Rusland heeft zich eveneens in die richting uitgelaten. Een van de redenen is de wijdverbreide haat tegen de regering-Bush, vooral in Latijns-Amerika en het Midden-Oosten. Daarnaast trekt het die landen aan dat de euro waardevast is. De gemiddelde jaarlijkse inflatie in de eurozone sinds 1999 bedroeg iets meer dan 2 procent, wat volgens alle gangbare definities laag is. Nog belangrijker, huishoudens hebben er vertrouwen in dat de inflatie de komende jaren zo laag zal blijven. Aan de andere kant van de oceaan is de inflatie de laatste jaren een stuk hoger dan in de eurozone.

Laatste duw

Dat de euro aan de voorwaarden voldoet, houdt niet in dat de munt automatisch dé wereldmunt wordt. Daar is meer voor nodig. De Tweede Wereldoorlog gaf de dollar het laatste zetje om het Britse pond van de troon te stoten. Kan zo’n schok de komende jaren optreden Ja, stellen veel economen. Alleen dit keer zal het geen wereldoorlog zijn. Ze wijzen naar het samenspel van factoren die een economische aardbeving kunnen veroorzaken. De Verenigde Staten hebben een enorm tekort op de lopende rekening. Dat bedraagt nu al 6 procent van het bruto binnenlands product en een daling is niet in zicht. De VS voert 50 procent meer in dan dat het uitvoert. Dat betekent dat zelfs als de uitvoer 50 procent harder groeit dan de invoer, het tekort op de lopende rekening alleen maar zou stabiliseren.

Daarnaast zit de Amerikaanse overheid diep in het rood. De voornaamste redenen zijn de belastingverlagingen van president Bush in 2001 en de oorlogen in Afghanistan en Irak. De rekening daarvan loopt in de honderden miljarden dollars. Het begrotingstekort is in 2006 iets gedaald, maar was nog steeds bijna 4 procent van het bbp. Die tekorten zijn een molensteen om de nek van de dollar. Als een land niet voldoende geld kan aantrekken om het tekort te financieren, daalt de waarde van de munt van dat land. Om ervoor te zorgen dat de dollar stabiel blijft, moet de VS elke dag ongeveer 5 miljard dollar aantrekken. Tot nu toe lukt dat vooral doordat de centrale banken de overschotten op de lopende rekening van hun land in Amerikaanse staatsobligaties belegden. China is een bekend voorbeeld. Uit de recentste cijfers van het Amerikaanse ministerie van financiën blijkt dat in juni vorig jaar ruim een kwart van alle langlopende staatsobligaties en bijna de helft van het kortlopende schatkistpapier in handen was van centrale banken, vooral van Aziatische ontwikkelingslanden. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat de steun uit die hoek afneemt. “Ontwikkelingslanden breiden hun eurovoorraden sneller uit dat hun dollarvoorraden”, zei Sandra Pianalto, president van de regionale centrale bank in Cleveland, VS, vorige week tijdens een congres in Praag.

Onlangs meldde het Internationaal Monetair Fonds dat uit cijfers blijkt dat het aandeel van de dollar in de valutareserves het laatste kwartaal van vorig jaar is gedaald tot het laagste punt in ruim acht jaar. Het aandeel van de euro steeg juist, iets wat al jaren aan de gang is (zie ook kader en grafiek op pagina 37). De centrale banken gaven eerder al aan minder afhankelijk te willen zijn van de dollar, gezien het grote risico van een daling van de waarde van de Amerikaanse munt. In een enquête van de Royal Bank of Scotland zeiden 19 van de 47 deelnemende centrale banken dat ze het aandeel van de dollar afbouwen. De centrale bank van Venezuela wil sneller dan gepland van haar dollars af, Rusland houdt al bijna 40 procent van zijn honderden miljarden dollars tellende reserves in euro’s, de Verenigde Arabische Emiraten willen voor september dit jaar 8 procent van de reserves omwisselen in euro’s, Syrië is er ook mee bezig, net als Zuid-Korea en Zweden.

Rondpompen

De zwaargewichten, de Aziatische centrale banken, laten de dollar voorlopig niet vallen. Door een groot deel van hun valutareserves in Amerikaanse staatsobligaties te beleggen, houden ze de Amerikaanse rente laag, waardoor de Amerikaanse consument kan blijven uitgeven. Die banken doen dat, omdat Azië voor zijn economische groei nog steeds afhankelijk is van de export, vooral naar de VS. Ze kunnen daarom niet van de ene dag op de andere stoppen met geld rondpompen. Dat betekent niet dat ze stil zitten in afwachting van de val van de dollar.

De overheden in die landen doen verwoede pogingen de binnenlandse consumptie aan te jagen. Vooral China is op grote schaal bezig zijn economie minder van de uitvoer en meer van de eigen consumptie afhankelijk te maken. Dus komt het moment ook steeds dichterbij dat Azië de Amerikaanse markt – én dus de dollar – minder hard nodig heeft. “Aziatische centrale banken hebben te veel dollars. Ze zullen, anticiperend op een scherp daling van de waarde van de dollar naar andere munten uitwijken”, is hoogleraar Portes’ overtuiging. De dollarval is volgens nagenoeg alle economen niet het enige probleem van de Amerikaanse economie. Omdat de centrale bank in de VS onder aanvoering van Alan Greenspan de rente sinds medio jaren negentig ultralaag hield, ontstonden er talloze onevenwichtigheden in de Amerikaanse economie. De zeepbel op de Amerikaanse huizenmarkt dreigt uiteen te spatten. Volgens sommige economen zijn ook de aandelen- en obligatiekoersen in de VS te hoog. Dat is allemaal goed nieuws voor de euro. De euro heeft de wind mee om de dollar van zijn dominante status te beroven. Dat de Europese Unie aan verdere integratie van de Europese geld- en kapitaalmarkt werkt, zal de euro nog aantrekkelijker maken. Daarnaast voorspellen economen dat de trend van dollarverzwakking zal aanhouden, wat nog meer landen ertoe kan aanzetten meer euro’s te kopen en dollars te verkopen. De schulden van de VS, die onhoudbaar zijn en geen tekenen van verbetering vertonen, vormen de hoofdreden voor die verwachting. Bovendien zullen de landen in Azië hun munten voorlopig vastgekoppeld houden aan de dollar, waardoor de euro een van de weinige uitlaatkleppen zal blijven voor de inherente zwakte van de Amerikaanse munt. Ook kan de afbouw van de onevenwichtigheden in de Amerikaanse economie leiden tot oplopende inflatie, stijgende rentes, daling van de aandelenkoersen en huizenprijzen, en een scherpe daling van economische groei. De internationale rol van de euro zal blijven groeien. Als ‘eigenaar’ van een wereldmunt zal de eurozone ook te maken krijgen met de bijbehorende effecten. Door de vraag naar euro’s zal die duurder worden. Een dure munt houdt de grenzen dicht voor importinflatie, wat de ECB weer in staat stelt de rente lager te houden dan zonder dure euro. Ook zal de euro steeds vaker worden gebruikt als internationale betaaleenheid. “Wanneer een Europees bedrijf vaker zijn export in euro kan factureren, levert dat voordelen op. Het hoeft bijvoorbeeld de wisselkoersrisico’s niet af te dekken”, zegt Portes. De groei van partijen die hun obligaties in euro zullen uitgeven, betekent ook extra inkomsten voor de Europese financiële sector, die daarbij moet adviseren en de emissies begeleiden.

Tot slot is er iets wat economen seignorage noemen. Als een Amerikaan en een Europeaan ieder een Japanse auto kopen, betalen ze beiden in dollars. De Europeaan moet daarvoor iets verkopen, terwijl de Amerikaan de dollars gewoon kan bijdrukken. Economen van onder andere de ECB schatten dat voordeel voor de VS tussen de 11 en 15 miljard dollar op jaarbasis.

Hamsteren

Nadelen zullen er ook zijn. Als meer buitenlanders euro’s hamsteren, kan dat het rentebeleid van de ECB compliceren, als ze ineens meer euro’s verkopen of juist euro’s vragen op de financiële markten. Dat is waarom de Bundesbank het nooit prettig vond dat veel mensen in Centraal-, Oost- en Zuid-Europa de D-mark onder hun matrassen stopten. De ECB heeft ook geen aspiraties de euro te promoten. De bank stelt zich neutraal op en probeert de internationalisatie van de euro te stimuleren noch af te remmen.

De euro heeft in slechts acht jaar tijd de internationale kapitaalstromen behoorlijk veranderd en de dominante positie van de dollar aangetast. Toch blijft de Amerikaanse munt voorlopig dé wereldmunt. Voorbeelden uit het verleden laten zien dat het een tijdje kan duren voordat de heersende munt van de troon wordt gestoten. De dollar is zijn rol echter lang niet meer zeker. Met het succes van de euro tot nu toe is het begin van de ondergang van de dollar in gang gezet. Experts voorspellen dat de dollar zijn dominantie in de jaren tien van deze eeuw zal verliezen.

Kaders bij artikel:

WAT DE EURO AL HEEFT BEREIKT

• De euro is nu al de lieveling van uitgevers van obligaties. Het aandeel van de euro bedroeg in 2002 27 procent van het totaal; het aandeel van de dollar was 51 procent. In 2006 was de euro al goed voor 45 procent en de dollar voor 37 procent

• Het aandeel als reservevaluta steeg van 13,5 procent in 1999 tot 25,8 procent in het vierde kwartaal van 2006

• Meer en meer landen die geen vrije wisselkoers hebben, koppelen hun nationale valuta (deels) aan de euro in plaats van alleen aan de dollar (zie kaart)

• De totale waarde van alle uitstaande euromunten en bankbiljetten is groter dan de waarde van alle dollars. Een belangrijke reden daarvoor is dat de euro veelgevraagd is buiten Europa. • Enkele munten die traditioneel de koersbewegingen van de dollar volgen, het zogeheten dollarblok, bestaande uit Australië, Nieuw-Zeeland en Canada, volgen nu de bewegingen van de euro

DE EURO WINT TERREIN TEN KOSTE VAN DE DOLLAR

Meer dan vijftig landen in de wereld hebben hun nationale munt deels of uitsluitend aan de euro gekoppeld. Daarnaast gebruiken enkele landen buiten de eurozone, zoals Montenegro, de euro als wettig betaalmiddel. Veel landen hebben bovendien een deel van hun dollarvoorraden ingewisseld voor de euro of hebben aangekondigd dat te zullen doen. Tot slot volgen veel munten die traditioneel met de koersbewegingen van de dollar meeschommelden al enige tijd veel meer de bewegingen van de euro dan van de dollar. De euro wint snel terrein (op de wereldkaart groen). En dat allemaal in slechts enkele jaren tijd.

WAAROM DE EURO DÉ DOMINANTE MUNT ZAL WORDEN

• De omvang van de economie van de eurozone (8,4 biljard euro, 16 procent van de wereldeconomie) is nu kleiner dan die van de VS (10 biljard euro en 22 procent van de wereldeconomie). Maar de eurozone is niet af. Bijna alle landen van de EU moeten de euro invoeren. De EU heeft een economie van 11,5 biljard euro

• De binnenlandse markt is in de eurozone nu al groter met 317 miljoen inwoners tegenover 300 miljoen in de VS. De hele EU telt 495 miljoen inwoners

• De financiële markten zijn al na enkele jaren van muntunie behoorlijk geïntegreerd en het proces is nog lang niet afgerond. De marktkapitalisatie van de Europese aandelenbeurzen nadert met rasse schreden die van de VS

• Prijsstabiliteit is beter gegarandeerd in de eurozone dan in de VS. De inflatie is laag en onder controle in de eurozone. In de VS is die hoger en dreigt op te lopen

• De Amerikaanse economie gaat gebukt onder schulden. Het tekort op de lopende rekening bedraagt 6 procent van het bbp en blijft toenemen. De eurozone verkeert in balans en schommelt rond de 0 procent

• De economie van de eurozone is opener dan die van de VS. Het aandeel in de totale wereldexport: eurozone 20 procent, de VS 15 procent

• Een aantal landen, onder meer Qatar, Venezuela, Indonesië en Rusland, overweegt hun grondstoffen (deels) in euro’s en niet in dollars te prijzen