Nederlandse uitgevers

Als ik goed ben geïnformeerd, heeft het Britse investeringsfonds Apax onlangs Pieter Broertjes, de hoofdredacteur van de Volkskrant, erop aangesproken dat de losse verkoop van de zaterdageditie is ingestort.

Elders in de wereld zou dat geen schokkend nieuws zijn. Apax is sinds enige jaren immers de eigenaar van uitgever PCM, die onder meer de Volkskrant uitbrengt. Maar in Nederland is het niet gebruikelijk dat de eigenaar van een uitgever zich met de hoofdredacteur verstaat. En dat nog wel met voorbijgaan van de directeur; in het geval van PCM de heer Theo Bouman.

Het is een teken des tijds. Nederlandse uitgevers hebben het moeilijk. Kranten en opinieweekbladen zien hun oplagen dalen en hun advertentie-inkomsten teruglopen. Nu is ook journalisten niets menselijks vreemd, dus de oorzaken van die slechte prestaties worden vooral extern gezocht.

Internet, nieuwe media, ontlezing, de veranderende smaak van jongeren. Al deze factoren zijn al aan de orde gesteld. Net als toen het slecht ging bij Philips de opkomst van de Japanners als oorzaak werd genoemd en bij Fokker de hoge dollarkoers. Het vergt een ernstige financiële crisis en de komst van buitenstaanders alvorens wordt toegegeven dat het eigen product niet meer goed is en het management te wensen overlaat.

Niettemin produceren de Nederlandse kranten en tijdschriften – op FEM Business na natuurlijk – een onafgebroken stroom van pagina’s vol saaie, domme en irrelevante artikelen waar de lezer geen behoefte aan heeft. Net als de boekenuitgevers jaarlijks hectaren bos omzetten in duizenden titels die niet worden verkocht. Het product van uitgevers boeit niet meer. De werknemers die het maken, zijn minder capabel dan hun collega’s in andere landen, maar door ontslagbescherming en redactiestatuten zijn zij daarop aanspreekbaar noch te ontslaan. En het management in de sector onderscheidt zich in negatieve zin van de manier waarop in andere bedrijfstakken leiding wordt gegeven.

Wie de prestaties van de uitgeefsector in de laatste vijftien jaar eens de revue laat passeren, krijgt een ontluisterend beeld te zien. Tot 1990 behoorden de grote Nederlandse uitgevers, VNU, Reed Elsevier en Wolter Kluwer tot de lievelingen van de beurs. In een maatschappij waarin informatie een steeds belangrijkere rol speelt, hadden uitgevers immers meer groeimogelijkheden dan de fabrikanten van machines, voedsel of materiële grondstoffen. De uitgevers hebben hun kansen echter laten lopen.

VNU stortte zich eerst op kranten met de overname van Audet. Probeerde het toen in de televisie met RTL. Zocht het vervolgens in de bedrijfsinformatie met Gouden Gidsen en de voormalige dochters van Dunn & Bradstreet. De topman verhuisde zelfs naar New York. Maar het leverde allemaal niets op en nu is de topman door ontevreden Amerikaanse beleggers naar huis gestuurd en wordt de onderneming ontmanteld.

Wolters Kluwer weigerde in 1998 met Reed Elsvier te fuseren. Het zag in 2000 een ambitieuze topman vertrekken. Het heeft jarenlang te weinig geïnvesteerd en de interne organisatie verwaarloosd. Wolters Kluwer trok in 2003 een Amerikaanse manager aan, die zo tegen 2007 de schade hoopt te hebben hersteld.

Die schade, opgelopen onder het toezichthoudend oog van de befaamde president-commissaris Henny de Ruiter, valt te becijferen op minimaal 8 miljard euro. Dat is immers het verschil tussen de huidige beurswaarde en de huidige tegenwaarde van de aandelen Reed Elsevier die in 1998 werden aangeboden.

Niet dat Reed Elsevier het wel goed deed. Daar is een jarenlange bestuurscrisis bezworen met het aanstellen van een Britse manager, zeer duur betaald. Maar de aandelenkoers van de onderneming, die vroeger zijn winst jaarlijks met 20 procent deed groeien, is nog steeds op het niveau van tien jaar geleden.

Nederland was sinds de Gouden Eeuw goed in uitgeven. Nu niet meer. Een onderzoek naar de oorzaken van die teloorgang kan nog wel een leerzaam boek opleveren.