Telecom: Riskante voorzichtigheid

Het is de ironie van de geschiedenis. Nog maar anderhalf jaar geleden gold KPN als de risée van de beurs. Overmoedige expansie, grenzend aan megalomanie, had de onderneming opgezadeld met een enorme schuldenlast en haar op de rand van het faillissement gebracht. Het bedrijf voelt daar nog altijd de naweeën van en moest afgelopen maandag over 2002 een record netto-verlies melden van 9,5 miljard euro. Dat was vooral te wijten aan afboekingen op de waarde van de Duitse mobiele telefonie dochter E-Plus en de umts-licenties voor snel mobiel internet.

En toch reageerde de beurs positief op het nieuws. Buitenlandse analisten stelden de Nederlandse brekebeen van weleer zelfs ten voorbeeld aan het met schuld overladen France Télécom, dat nog aan het begin van de weg staat die KPN de afgelopen anderhalf jaar heeft afgelegd.

Wie in het begin van 2002 aandelen KPN kocht, had aan het einde van dat jaar 8,6 procent verdiend. Ter vergelijking: de DJ Euro Stoxx Telecommunications Index boekte over dezelfde periode een negatief resultaat van 29 procent.

Bestuursvoorzitter Ad Scheepbouwer zat er tijdens de presentatie van zijn desastreuze cijfers dan ook tevreden bij. Hoewel hij ruiterlijk erkende dat het om een “afschuwelijk groot verlies” ging, waren er volgens hem voldoende positieve signalen dat de onder zijn leiding uitgevoerde reddingsoperatie vruchten had afgeworpen. “KPN is gegaan van de rand van de afgrond naar midden in de wei”, stelde hij voldaan vast.

Bottom line

Door de verkoop van bedrijfsonderdelen daalde de omzet weliswaar licht, met 1,6 procent tot 12,2 miljard euro. Maar de operationele winst - het bedrijfsresultaat voor afschrijvingen en waardeveranderingen - liet een forse verbetering zien. Deze zogeheten ebitda steeg met 22 procent tot 4,38 miljard euro.

Allemaal leuk en aardig, meende ook Scheepbouwer, maar uiteindelijk gaat het natuurlijk om de bottom line, de nettowinst die onderaan de streep van de winst- en verliesrekening staat.

De KPN-topman heeft inmiddels blijkbaar zo veel zelfvertrouwen verworven dat hij zich enkele malen een sneer aan het adres van het boekhoudersgilde veroorloofde: “Dat hele ebitda-begrip is destijds ingevoerd door bedrijven die verlies maakten. Het is gewoon een excuus om niet naar de nettowinst te hoeven kijken.”

Overigens wel jammer dat dezelfde scepticus vervolgens in verschillende landelijke dagbladen een fikse advertentie liet plaatsen met een verlies- en winstrekening, waarin het nettoresultaat was weggemoffeld in de kleinst denkbare lettertjes onder de tabel.

Het toegenomen zelfvertrouwen van Scheepbouwer zal wel samenhangen met de bescheiden nettowinst die KPN over de laatste twee kwartalen van het vorige jaar boekte, van respectievelijk 68 en 7 miljoen euro. En natuurlijk met de aanzienlijke schuldreductie die hij sinds zijn aantreden wist te bewerkstelligen. Over vorig jaar daalde de nettoschuld, de rentedragende schuld minus liquide middelen, verder van 15,7 naar 12,4 miljard euro. Sinds het aantreden van de voormalige TPG-topman is de schuld van het telecombedrijf gehalveerd. Scheepbouwer: “Het heeft allemaal veel pijn, emotie en energie gekost. Maar we hebben iets tot stand gebracht waarop we trots kunnen zijn.”

Rustig bouwen

Ondanks de behaalde successen, benadrukte de KPN-voorzitter dat het een onderneming die zo kort geleden nog op een bankroet leek af te stevenen niet past zichzelf op de borst te kloppen. Bescheidenheid is het parool. “Na alles wat er gebeurd is, moeten we nou niet al te stoer gaan doen”. Voorlopig dus geen grootscheepse investeringsplannen en weidse vergezichten. KPN bouwt rustig voort op de ingeslagen weg.

Allereerst betekent dat constante aandacht voor verlaging van de kosten. Het aantal personeelsleden is vorig jaar al gedaald van 48.000 naar bijna 36.000. Door natuurlijk verloop en de vrijwillige vertrekregeling zou het aantal arbeidsplaatsen dit jaar verder moeten afnemen met enkele honderden. De bovengrens uit het sociaal plan bedraagt 5280 banen. Iets minder dan 3800 werknemers hebben daar tot nu toe gebruik van gemaakt.

Een van de belangrijkste prioriteiten blijft schuldverlaging. Voor eind 2003 mikt KPN op een nettoschuld van 10,5 miljard euro. Die vermindering moet tot stand worden gebracht via de verkoop van de Telefoongids voor 500 miljoen euro en uit een geschatte vrije kasstroom van anderhalf miljard euro.

Op zichzelf oogt het niet erg overtuigend: een schuld van tien miljard op een omzet van pakweg dertien miljard. Maar gemeten volgens de maatstaven die rating agencies aanhouden, doet KPN het helemaal niet zo slecht. Waar de nettoschuld een jaar geleden nog 4,4 keer zo groot was als het resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening, is dat verhoudingsgetal inmiddels gezakt tot 2,8. Niet slecht, als je bedenkt dat het immense Deutsche Telekom watertandend streeft naar een schuld-winstratio van drie.

Ook de rentedekking – de operationele winst gedeeld door de rentelasten – is snel verbeterd. Vorig jaar was die winst 2,7 keer zo groot als de renteverplichtingen. Ondertussen ligt dat getal op 3,7. Het directe voordeel van deze verbeterde kengetallen is dat KPN goedkoper kan lenen. Kredietbeoordelaar Standard & Poor’s heeft zijn rating al verhoogd. En hopelijk doet concurrent Moody’s binnenkort hetzelfde. “Daar kijk ik elke ochtend naar uit”, liet KPN’s financiële man Maarten Henderson zich ontvallen.

Hoe moet het verder? Er komt ooit een einde aan de mogelijkheden om via efficiency-besparingen de resultaten te verbeteren. KPN presteerde het afgelopen jaar beter op de beurs dan zijn branchegenoten omdat het als eerste is begonnen met een financiële herstructurering. Het is slechts een kwestie van tijd voordat ook de concurrentie de balans heeft gesaneerd en KPN zijn tijdelijke voorspong kwijt is. Op dat moment zal er toch een nieuwe bron van inkomsten moeten zijn om de groei van het bedrijfsresultaat te kunnen vasthouden. Zoals analist Tijs Hollestelle van Bank Oyens & Van Eeghen het in een onlangs verschenen rapport uitdrukt: KPN heeft een next growth driver nodig.

Rustig bouwen

Het vaste netwerk kan die functie niet vervullen. De inkomsten uit dat solide bouwsel zijn weliswaar stabiel, maar leveren een allesbehalve spectaculaire groei. Naar schatting nemen ze met niet meer toe dan twee procent per jaar. Ook I-mode, het internetmobieltje van de Japanse partner NTT DoCoMo dat KPN in Europa introduceerde, levert niet de impuls die het bedrijf nodig heeft. Op dit moment zijn er zo’n 236.000 klanten voor. KPN houdt overigens vast aan de doelstelling om dit jaar de grens van één miljoen gebruikers te passeren. Het moet dan wel opboksen tegen Live, het fotomobieltje van concurrent Vodafone. De populariteit hiervan is dusdanig dat KPN heeft besloten I-mode nog dit jaar in alle landen te voorzien van vergelijkbare eigenschappen als Live. Daardoor wordt het mogelijk om foto’s te maken en die vervolgens te versturen.

De ontwikkeling van het operationele bedrijfsresultaat wijst er al op dat KPN in een lagere groeiversnelling is terecht gekomen. De toename met 22 procent over 2002 wordt dit jaar bij lange na niet geëvenaard. Scheepbouwer sprak tijdens de persconferentie de verwachting uit dat de groei blijft steken bij vijf procent.

De KPN-topman beseft als geen ander dat zijn onderneming nieuwe speerpunten moet ontwikkelen. De termen waarin hij zich uitlaat zijn echter dermate vaag dat onduidelijk blijft waar de gewenste expansie vandaan moet komen. Wat te denken van frasen over de “focus”, die dient te worden verschoven van “het stimuleren van de kasstroom op korte termijn naar waardecreatie op de lange termijn”? Scheepbouwer kwam eigenlijk niet veel verder dan het formuleren van de doelstelling dat KPN de dienstverlening moet verbeteren. Het bedrijf dient de beste van de klas te worden op terreinen als doelmatigheid, klanttevredenheid en gemiddelde inkomsten per klant.

Veel wordt nog altijd verwacht van de umts-licenties die KPN heeft in Nederland, België en Duitsland. Maar ook wat dat betreft stelt het bedrijf zich momenteel bescheiden op. KPN investeert dit jaar 400 tot 500 miljoen euro, maar wacht met een verdere “uitrol” van de benodigde infrastructuur tot de concurrentie “haar kaarten laat zien”, in de woorden van Scheepbouwer. Het totale budget tot en met 2005 bedraagt 1,4 miljard euro.

Riskante behoedzaamheid

Volgens analist Hollestelle is deze behoedzame strategie boordevol risico’s. In de eerste plaats is umts alleen commercieel aantrekkelijk bij een marktaandeel van achttien tot twintig procent. In Duitsland is het aandeel van KPN op dit moment dertien procent. Door zich afwachtend op te stellen, dreigt het concern voorbij te worden gestreefd door de concurrentie.

Daarnaast loopt de terugverdientijd in rap tempo terug. De licenties zijn immers slechts twintig jaar geldig en daarvan zijn er nu al drie verstreken.

Het grootste gevaar schuilt volgens Hollestelle in de opkomst van hypermoderne technologieën die de ‘oude’ umts-techniek op den duur overbodig dreigen te maken.

Zeker op de Duitse markt heeft KPN kansen, als het tenminste zijn overnametrauma’s uit het recente verleden opzij kan zetten en weer durft te investeren. Iets van die koudwatervrees is inmiddels overwonnen. Maarten Henderson bevestigde dat het bedrijf een bod heeft uitgebracht op het ten dele gebouwde umts-netwerk van mobieletelefoniebedrijf Mobilcom. Met die acquisitie zouden hoogstens “enkele tientallen miljoenen” zijn gemoeid. Verder wordt druk gespeculeerd over een inlijving van het Duitse O2, dochter van het Britse mmo2. Bij een dergelijke overname zou het marktaandeel in Duitsland in één keer naar het gewenste niveau stijgen.

Ad Scheepbouwer stelt zich vooralsnog bescheiden op. De periode van consolidatie is volgens hem nog niet afgerond. Toch zal hij binnen niet al te lange tijd een sprong voorwaarts moeten maken. Iets wat de topman zelf goed beseft. Zoals hij tijdens de presentatie van de jaarcijfers zei: “Op dit moment groeien we niet snel genoeg.”