Levensmiddelen: Zondervans boom des doods

Muesli-repen, kruidenthee en rijstwafels hebben Mac Zondervan ten val gebracht. De topman van het voedingsmiddelenconcern Wessanen kondigde vorige week maandag zijn vertrek aan omdat hij zijn winstvoorspelling voor het komende jaar niet kan waarmaken.

Zondervan, die zijn hele leven voor Wessanen werkte, bezat al een pover track record. Onder zijn zevenjarige directievoorzitterschap verloor de koers van het voedingsconcern meer dan de helft van zijn waarde. Zondervan gaf afgelopen jaren liefst zes keer een winstwaarschuwing.

Achter de laatste winstwaarschuwing, vorige week maandag, gaat een tragedie bij de Amerikaanse dochter Tree of Life schuil. Deze groothandel in natuurvoeding, vitaminen en delicatessen is veruit de belangrijkste dochter van Wessanen. Over de eerste negen maanden van vorig jaar was het bedrijf goed voor 68 procent van de omzet, exclusief het onlangs verkochte kaasbedrijf Leerdammer. De Amerikaanse dochter heeft 5200 werknemers, op een totaal van tienduizend.

De wortels van de tragedie liggen in 1985. Dat jaar kocht Wessanen onder de legendarische directievoorzitter Gerrit van Driel Tree of Life. De overname paste in de strategische omvorming van Wessanen, die al in de jaren zeventig was ingezet. Langzaam maar zeker transformeerde Wessanen zich van handelaar in bulkvoeding als meel, granen, veevoer, olie en vetten tot handelaar in consumentenproducten als zuivel, snacks, ontbijtgranen en reformvoeding.

In het jaar van de overname was Tree of Life nog een piepklein handelsbedrijf in gezondheidsvoedsel, gevestigd in het historische kustplaatsje St. Augustine in Florida. Een kleine tweehonderd werknemers zetten veertig miljoen dollar per jaar om. Tijdens de gezondheidshype eind jaren tachtig groeide het bedrijfje door een reeks overnames uit tot een onderneming van aanzienlijke omvang. In 1992 was de omzet al vertienvoudigd tot 412 miljoen dollar.

Zelfs de mislukte fusie van Wessanen met drankenconcern Bols in 1993 kon Tree of Life niet deren. Integendeel. Dat jaar promoveerde algemeen directeur Rick Thorne tot directeur van Wessanen USA. Zijn financiële rechterhand Henry Puente nam het roer over bij Tree of Life. In 1995 verhuisde Wessanen het hoofdkantoor van alle Amerikaanse activiteiten naar St. Augustine.

Bovendien kon Tree of Life in de ‘periode Bols’ dankzij nieuwe overnames lekker doorgroeien. In 1998, het jaar waarin de fusie ongedaan werd gemaakt, bedroeg de omzet van Tree of Life bijna één miljard dollar. Ook na de ontkoppeling van Bols bleef Tree of Life actief met overnames. Zo kocht de onderneming in 1999 tien bedrijven met een gezamenlijke omzet van zeshonderd miljoen dollar. In het topjaar 2000 bedroeg de omzet van Tree of Life een verbluffende 1,9 miljard euro.

Hooggespannen verwachtingen

De toekomstverwachtingen voor de reformdochter waren hooggespannen. ‘De vooruitzichten voor 2001 zijn positief’, schreef Zondervan begin dat jaar. De directievoorzitter rekende op een stijging van de omzet en het bedrijfsresultaat. ‘Ook verwachten wij hogere operationele marges.’ Die marge had in 1999 gelegen op 3,6 procent, en in 2000 op drie procent.

Zondervans troef was een ambitieus automatiseringssysteem voor Tree of Life, waarin hij vanaf 2000 tientallen miljoenen dollars pompte. Dat kostenbesparende systeem moest een machtig wapen tegen de concurrentie vormen.

Tree of Life was een typisch Amerikaans succesverhaal, dat de concerndirecteuren op het hoofdkantoor in Amstelveen het hoofd op hol bracht. Zondervan was in 1995 voorzitter van de concerndirectie geworden, en had in 1998 de Bols-erfenis verkocht aan investeringsgroep CVC. Sindsdien was Wessanen echter blijven kwakkelen. De topman zocht een kernactiviteit die zijn concern weer een gezonde blos op de wangen kon geven.

Vandaar dat hij zich in 2000 volledig op de reformmarkt wierp. Zondervan wilde zijn bedrijf omvormen van traditioneel voedingsconcern tot wellness-concern, een internationale onderneming in hoogwaardige gezondheidsvoeding. Daartoe verkocht hij afgelopen jaren het Thaise kippenbedrijf GFI, de Amerikaanse zuivelbedrijven, het belang in Campari en de kaasproducent Leerdammer.

De opbrengsten investeerde Zondervan in de opbouw van een Europees gezondheidsvoedingsbedrijf, vergelijkbaar met dat in de VS. Zo kocht hij onder meer het Franse Distriborg en het Nederlandse Zonnatura. De nieuwe Europese divisie moest profiteren van de kennis die Wessanen afgelopen zeventien jaar in de VS had opgedaan.

IJsberg

Maar terwijl Zondervan zijn krachten afgelopen jaren stopte in de opbouw van een Europese versie van Tree of Life, liep het bij het grote Amerikaanse voorbeeld spaak. In de eerste helft van 2001 noteerde de Amerikaanse dochter een omzetdaling van 7,5 procent. Zondervan wilde de ijsberg echter niet zien. ‘Nee, ik heb geen buikpijn van deze tegenvaller. De transformatie van ons bedrijf loopt voorspoedig’, zei hij die zomer tegen Het Financieele Dagblad.

Eind dat jaar bleken Zondervans beloftes echter niet ingelost De operationele marge bij Tree of Life was in 2001 gedaald tot 2,9 procent. Dankzij overnames was de omzet gelijk gebleven op 1,9 miljard euro. De autonome omzet was echter gedaald met ruim zes procent.

Zondervan weet de teleurstellende resultaten aan de teruglopende markt voor vitaminepillen en het feit dat supermarkten hun producten rechtstreeks bij de fabriek gingen inkopen. Tree of Life-directeur Puente kreeg een jaar geleden de opdracht grootscheeps te reorganiseren. Die reorganisatie kostte Wessanen twintig miljoen euro.

Puente voegde enkele distributiecentra samen en ontsloeg vijfhonderd werknemers. Ook voerde hij een regionale organisatie in die het bedrijf dichter bij de klant moest brengen en de kosten moest verlagen. En passant verhuisde hij het hoofdkantoor naar een gloednieuw gebouw, dichter bij de golfbanen van St. Augustine.

Het bood allemaal geen soelaas. Bij de presentatie van de halfjaarcijfers eind augustus bleken de problemen bij de belangrijkste Wessanen-divisie juist gegroeid. Het vertrek van supermarktketens Albertson’s en HEB leidde tot een omzetverlies van ruim honderd miljoen dollar op jaarbasis. Daarnaast kostten aanpassingen van het assortiment voor een nieuwe grote klant, Wild Oats, veel tijd en geld.

Wessanen moest een winstwaarschuwing afgeven, en kondigde een nieuwe reorganisatie bij Tree of Life aan. Daarbij schrapte het concern nog eens vierhonderd banen. Woedende aandeelhouders, waaronder zuivelcoöperatie Campina, eisten het aftreden van Zondervan en de opsplitsing van het concern. Overtuigd van zijn succesformule bezwoer de directievoorzitter hen dat zij over 2002 konden rekenen op een winst van vijftig miljoen en een winststijging van vijftien procent in 2003.

Eind november presenteerde Zondervan opnieuw slecht nieuws. Het resultaat van Tree of Life zou in het vierde kwartaal dertig tot 45 procent lager uitkomen dan in 2001. Daarmee schatte Wessanen het bedrijfsresultaat over het hele jaar tussen de 38 en 41 miljoen euro. De operationele marge in de eerste negen maanden bleek gedaald tot een magere twee procent.

Bovendien was er een lijk uit de kast komen vallen. Het eerder genoemde automatiseringsproject, waarvan Zondervan zoveel verwachtte, bleek grotendeels mislukt. Die blunder kost Wessanen 20 tot 25 miljoen euro.

Nog was de ellende niet voorbij. Begin vorige week bleken omzet en winst van Tree of Life in het laatste kwartaal opnieuw te zijn tegengevallen. Volgens woordvoerder Timo de Grefte is het resultaat nog lager dan de in november genoemde bandbreedte. “Tree of Life zal over 2002 echter geen operationeel verlies boeken.”

Een operationeel verlies wellicht niet. Maar Tree of Life hanteert een optimistische winstdefinitie. Van het gepresenteerde bedrijfsresultaat moeten immers nog rente, belasting en afschrijvingen van goodwill worden betaald. Bovendien reflecteert het cijfer niet de kosten die afgelopen jaar zijn gemaakt voor de automatiseringsblunder en de jongste reorganisatie.

Ook zijn in het gepresenteerde bedrijfsresultaat niet alle kosten meegenomen voor een aanpassing van de balans. Bij het sluiten van de jaarrekening bleek dat de boeken van Tree of Life niet klopten. Eind vorig jaar ontsloeg Wessanen algemeen directeur Puente en financieel directeur Dennis Oistacher. “Toen bleek dat sommige posten te hoog waren gewaardeerd. Maar van fraude is geen sprake”, aldus de woordvoerder.

Draagvlak

Puente en Oistacher overwaardeerden de voorraden en de debiteuren, en namen een te lage voorziening voor een verhoging van verzekeringspremies. De hoogte van de afwaardering, volgens NRC Handelsblad vijf miljoen euro, wil Wessanen niet bevestigen. Hopelijk geeft het concern bij de presentatie van de jaarcijfers op 20 februari meer openheid. Als dan blijkt dat de afwaardering van de balans is weggestreept tegen een andere post - bijvoorbeeld de bijzondere bate uit de verkoop van de Amerikaanse zuivelbedrijven - is er waarschijnlijk toch iets ernstigs aan de hand.

Alle kosten meegerekend, is het duidelijk dat de aandeelhouders van Wessanen afgelopen jaar fors geld verloren aan het bedrijf dat het solide fundament onder het ‘nieuwe Wessanen’ had moeten vormen.

Het is vreemd dat alleen directievoorzitter Zondervan daaruit de consequenties trekt. Zijn medebestuurders hebben immers ook boter op het hoofd. Concerndirecteur Rick Thorne is verantwoordelijk voor de activiteiten in de VS. En financieel bestuurder Koos Kramer mag zich aanrekenen dat zijn controle op de balansposten bij de belangrijkste divisie tekort schoot.

Daarnaast wankelt de positie van de toezichthouders. Directeur Peter Paul de Vries van de Vereniging van Effectenbezitters vraagt zich af of de commissarissen, onder wie Kees Storm en Hans Wiegel, nog voldoende draagvlak hebben om te blijven zitten. Zij gaven de directie afgelopen jaren ruim baan voor een grootscheepse kapitaalvernietiging. Met een top die zozeer onder druk staat, is het wellicht beter dat Wessanen zichzelf volledig in de uitverkoop zet.