Hightech: De mislukte meesterzet van Doug Dunn

De datum 21 mei 2001 staat in het geheugen gegrift van bestuursvoorzitter Doug Dunn van ASML. Tenminste, dat zei de Britse topman een paar maanden na de ‘droomovername’ van de Silicon Valley Group (SVG) in dit blad. ‘Laat mijn vrouw het maar niet horen, want haar verjaardag of onze trouwdag wil ik nog wel eens vergeten’, voegde hij daaraan toe.

De overname van de Californische branchegenoot kwam niet zonder slag of stoot tot stand. De Amerikaanse antikartelautoriteiten keurden de overname weliswaar zonder problemen goed, maar het Pentagon en het Congres vreesden dat met de overname van SVG belangrijke militaire technologie zou weglekken naar verkeerde landen en groeperingen. Dunn moest een kordon doorgewinterde lobbyisten inschakelen om Washington te overreden akkoord te gaan met de acquisitie die ASML 1,8 miljard dollar kostte.

Twee jaar later is 21 mei een datum die Dunn liever verdringt. De overname van SVG is allesbehalve succesvol uitgepakt. Vorige week donderdag, bij de toelichting op de jaarcijfers, deed Dunn daar luchtigjes over. Op de vraag of hij de overname als een miskoop beschouwt, antwoordde hij “dat het een goede beslissing was”. “Voor de overname hadden we goede strategische uitgangspunten en die zijn allemaal uitgekomen. Binnen ASML ziet niemand de overname als een vergissing.” Na afloop van de persconferentie sprak FEM Business met financieel topman Peter Wennink en die blijkt toch iets genuanceerder en realistischer tegen de overname van SVG aan te kijken. “Het is een heel moeizame overname geweest”, verzucht de ASML-bestuurder.

In oktober 2000 was uitbreiding van het Amerikaanse klantenbestand de belangrijkste reden om de aanval te openen op SVG. Daarbij ging het Dunn vooral om Intel, want SVG was samen met Nikon de exclusieve leverancier van lithografiemachines voor de grootste halfgeleiderproducent ter wereld. Eindelijk zou ASML bij Intel binnenkomen, ook al was het indirect.

De toekomst van SVG zag er ook goed uit. Met zijn geavanceerde Micrascan V-machine liep de producent anderhalf jaar voor op de hoogstandjes van concurrenten. “Het orderboek voor de Micrascan zag er fantastisch uit”, blikt Wennink terug. “Daar stonden opdrachten in voor tientallen machines. We hoefden ons dus geen zorgen te maken of we de productielijn wel vol konden krijgen.”

Doodsteek

In augustus 2001 verzuurde de verhouding tussen SVG en Intel, nadat de levering van de nieuwe machine keer op keer uitbleef. Uiteindelijk kon SVG de machine pas negen maanden later op de markt brengen, terwijl ASML de lancering van zijn Twinscan juist met negen maanden vervroegde. Weg voorsprong. Het Veldhovense bedrijf zag zijn kans schoon en kreeg het conservatieve Intel, dat zijn machines het liefst bij ‘oude bekenden’ betrekt, zover om eens naar de Twinscan te kijken.

De overname van SVG is Marc Kennis, analist van Van Lanschot Bankiers, bitter tegengevallen. “De ironie van het hele overnameverhaal is natuurlijk dat ASML Intel op eigen kracht heeft binnengehaald.” Het wegkapen van de order bij de prille dochter betekende begin 2002 de doodsteek voor SVG, want Intel was goed voor drie kwart van de omzet. Wennink: “De productielijn voor de Microscan hebben we helemaal moeten sluiten. Daar hadden we natuurlijk niet op gerekend.” De sanering van het lithografiebedrijf kostte ASML 345 miljoen dollar.

De overname van SVG heeft veel bloed, zweet en dollars gekost. Behalve de overnameprijs van 1,8 miljard dollar trok ASML voor de integratie van het Amerikaanse bedrijf ruim 50 miljoen dollar uit en moest het nadat SVG Intel als klant was kwijtgeraakt 400 miljoen dollar aan machines afschrijven. Vorige maand kwam daar nog eens 45 miljoen dollar bij voor de sluiting van de Trackfabriek van SVG in San José.

Met de overname van SVG dacht ASML niet alleen de lithografiecapaciteit te versterken. Het kreeg ook nieuwe activiteiten als Track, dat donkere kamers produceert, en Thermal, dat chipovens maakt. Dat paste perfect in de strategie van ASML-topman Dunn om de afhankelijkheid van lithografie te verminderen. De onderdelen draaiden goed, net zoals de hele chipsector in het recordjaar 2000. “Vooral Thermal was heel winstgevend”, licht Wennink toe. “Maar toen de markt inklapte, zakte de vraag in.

De thermische divisie moest concurreren met grootmachten als Tokyo Electron en Applied Materials, en dat was lastig omdat Thermal alleen kleine klanten had. Die bevroren hun investeringen meteen nadat de vraag naar chips kelderde. “We hebben daarom heel hard op de rem moeten trappen”, vertelt Wennink. Sinds vorige maand staat Thermal met een balanswaarde van veertig miljoen dollar in de etalage. “Na de reorganisatie draait Thermal break-even. Ik denk dat we in het eerste kwartaal, maar zeker in de eerste helft van het jaar, een koper hebben gevonden.”

Het lot van de driehonderd werknemers van Track is een stuk treuriger. De fabriek in San José sluit zijn deuren. De bedoeling was om de donkere kamers van Track te koppelen aan de lithografiemachines, maar dat vond Dunn te lang duren. Om de track-machines toch te integreren met de lithografiemachines is ASML op zoek naar partners. Van Lanschot-analist Kennis denkt dat die zoektocht vergeefs is. “Ik denk dat er geen enkele partner te vinden is die honderd procent achter zo’n samenwerking staat.”

Financiële veerkracht

ASML had op geen ongelukkiger moment zijn interesse voor de Amerikaanse branchegenoot kenbaar kunnen maken. In oktober 2000 zocht Dunn voor het eerst toenadering tot SVG, op het hoogtepunt van de chiphausse. De voormalige bestuurder van Philips was naarstig op zoek naar uitbreiding van de productiecapaciteit, omdat ASML amper aan de vraag van zijn klanten kon voldoen. Toen de markt in 2001 in elkaar klapte, zat ASML met de productiecapaciteit van SVG in zijn maag. “Het was geen briljante timing”, stelt Wennink nu. “Je kunt moeilijk volharden dat het anders is.”

De geïnvesteerde miljarden had ASML op dit moment goed kunnen gebruiken. Het bedrijf moet momenteel ieder dubbeltje omdraaien. Eind 2004 moet ASML een obligatielening aflossen van ruim 520 miljoen dollar en twee jaar later nog een van 575 miljoen dollar. Het bedrijf kan het nog wel een tijd uitzingen, maar mocht de chipdip langer aanhouden, dan heeft het behoefte aan extra financiële veerkracht. ASML heeft 669 miljoen euro in kas en kan over een krediet van 280 miljoen euro beschikken.

Investeerders mogen van geluk spreken dat de overname van SVG geen gat heeft geslagen in de balans van de chipmachinefabrikant. ASML kon als een van de laatste bedrijven in de VS de overname nog volledig in aandelen financieren, zonder goodwill in de boeken te vermelden. Iets wat de Amerikaanse beurstoezichthouder SEC inmiddels verboden heeft. Een zogeheten impairment, waarbij ASML de boekwaarde naar beneden had moeten bijstellen naar de actuele marktwaarde, had ASML ernstig in financiële problemen gebracht.

Terug bij af

Strategisch gezien is ASML terug bij af. Lithografie is nu weer de enige activiteit van de chipmachinefabrikant. “En nu maar hopen dat ASML bij zijn leest blijft”, zegt Kennis. Volgens ASML-bestuurder Wennink is de overname van SVG op lithografiegebied wel goed geweest. “Daar zijn we nu waar we wezen willen.” Het blijft sowieso de vraag of ASML zonder SVG beter af was geweest. De kans was dan groot geweest dat Nikon, die ook op SVG aasde, de exclusieve leverancier was geweest van Intel.

Wie veel moeite doet, kan nog enkele sporen van SVG in Veldhoven terugvinden. De onderzoeks- en ontwikkelingsdivisie van SVG en ASML zijn samengevoegd. ASML produceerde voor de overname van SVG geen lenzen. Met het Californische bedrijf heeft het nu honderd optische specialisten in huis. Bij de ontwikkeling van de nieuwste ASML-machine komt die kennis goed van pas. Kwam de lens voor de 300mm-machine nog van het Duitse bedrijf Zeiss, bij de 157nm-machine is de lens ontwikkeld door ASML Optics en Zeiss. Analist Kennis is niet onder de indruk. “Een lens is een overname van 1,8 miljard dollar en tientallen miljoenen aan reorganisaties natuurlijk niet waard.”

De overname heeft de positie van ASML ten opzichte van leveranciers versterkt. ASML bouwde een oude SVG-fabriek in Connecticut om, waar het nu modules produceert voor de Twinscan-machine. Daarmee kreeg de chipmachinefabrikant volgens ASML-bestuurder Wennink een wapen in handen om toeleveranciers onder druk te zetten. “Toeleveranciers beweerden dat ze onderdelen niet goedkoper konden leveren. Door aan te tonen dat wij het voor minder konden produceren, moesten zij hun prijzen wel laten zakken.”

Kaders bij artikel:

VOORZICHTIGER DAN OOIT

De ASML-top is sinds afgelopen zomer nog verder in zijn schulp gekropen. Bij de presentatie van de halfjaarcijfers sprak Doug Dunn nog de verwachting uit dat de vraag naar chips in de tweede helft zou aantrekken, maar in de maanden september tot november zakte de markt weer in. “Die klap kwam uit het niets”, zegt financieel topman Peter Wennink. “Dus sindsdien zijn we nog voorzichtiger.”

En ASML sprong al zo voorzichtig om met de financiële wereld. In september bevestigde Dunn maar liefst driemaal dat ASML in de tweede helft van 2002 honderd lithografiemachines zou verkopen. De voormalige Philips-bestuurder, die onder Cor Boonstra het veld moest ruimen, wil voorkomen dat aandeelhouders en investeerders zich op welk moment dan ook overvallen voelen door een bericht van ASML. Vorig jaar heeft Dunn woord gehouden, want ‘zijn’ bedrijf verkocht in totaal 205 machines.

In december trok de vraag naar lithografiemachines weer iets aan, maar Dunn wilde daar vorige week tijdens de presentatie van de jaarcijfers geen positieve prognose voor 2003 aanplakken. Wel zei hij te verwachten dat ASML het marktaandeel verder kan uitbouwen.

Vanaf dit jaar neemt de Veldhovense chipmachinefabrikant de financiële wereld nog nadrukkelijker bij de hand. In plaats van twee keer per jaar, presenteert ASML ieder kwartaal zijn resultaten.

DE OORLOG TEGEN DE JAPANNERS

De strijd om de eerste plaats is hard, keihard. Een maand geleden gooide marktleider ASML nog wat olie op het vuur door een rechtszaak aan te spannen tegen de Japanse rivalen Canon en Nikon. De chipmachinefabrikant uit Veldhoven vermoedt dat Canon en Nikon samenspannen om ASML te weren van de Japanse markt. Het concern vindt het vreemd dat ASML in de hele wereld grote klanten heeft, maar dat in Japan slechts twee technologiebedrijven machines van Nederlandse makelij afnemen.

De juridische strijd begon eind 2001 toen Nikon de Nederlandse concurrent ervan betichtte vijf patenten te schenden. April vorig jaar sloeg ASML terug. Uit intern onderzoek was gebleken dat het niet of niet op onrechtmatige wijze gebruik had gemaakt van Nikon-technologie. Sterker nog: ASML kwam erachter dat het Japanse bedrijf de kennis van ASML misbruikte. Nikon heeft volgens het Veldhovense bedrijf zeven patenten geschonden.

ASML gaf vorig jaar 35 miljoen euro uit aan advocaten die het bedrijf bijstaan in de juridische strijd met Nikon en Canon. Deze maand komt de International Trade Commission in Washington met de eerste uitspraak. Volgens ASML-bestuurder Peter Wennink zijn de voortekenen goed en hebben de adviseurs van de rechter die zich over het octrooigeschil buigt, geadviseerd de klacht van Nikon af te wijzen.

Met de uitspraak in Washington zal de patentenoorlog niet ten einde zijn. Bij lange na niet, want Nikon en ASML maken elkaar in iedere uithoek van de wereld het leven zuur. Wennink verwacht niet zo veel van de tussenkomst van de rechter. Iedere uitspraak zal aangevochten worden. Hij ziet meer heil in schikken, maar Nikon wil daar niet aan. Het alternatief is dus procederen. Wennink: “En dat kan wel eens negen, tien jaar gaan duren.”